Kolesaun
Iha tinan 2020, Fakuldade Belas Artes no Múzika husi Universidade Melbourne iha parseria ho Many Hands International no família Valentim, ho apoiu husi programa UCLA nian (Library’s Modern Endangered Archive Program), hahú projetu ida atu prezerva Vaihoho ne’ebé ameasadu (istória ne’ebé mai husi ema Fataluku ha Timor Leste ne’ebé espresa liuhusi múzika).
Vaihoho hanesan tradisaun orál Fataluku nian ne’ebé ema adora tebes, enkuantu ninia poema no múzika sira hetan ameasadu boot, lakon kuaze 30% ona. Ne’e tanba funu, kolonizasaun, no menus dokumentasaun eskrita, jerasaun foun sira to’o agora seidauk aprende kona-ba tradisaun hirak ne’e.
Detentor koñesimentu kulturál, Justino Valentim investe tinan barak hodi halibur Múzika Vaihoho husi povu Fataluku. Maibé, nia mate ne’ebé derepente iha tinan 2014 halo kolesaun sai vurneravel. Atu fó omenajen ba Justino nia serbisu, ninia família no Many Hands International dijitaliza materiál sira hodi proteje sira husi perigu sira hanesan umidade, armazenamentu ne’ebé la adekuadu no iha tempu ne’ebé hanesan halo kolesaun sira ne’e asesivel ba jerasaun sira tuir mai.
Justino nia oan-mane, Danny serbisu hamutuk ho Many Hands International, hodi hala’o projetu ba fulan 12. Kolesaun sira ne’e, hahú husi tinan 1999-2014, inklui mós dokumentu ne’ebé hakerek ho liman no ketík. Matéria orijinál sira agora iha ona Valentim nia família ho armazenamentu ne’ebé di’ak liutan no kolesaun dijitál rai iha Biblioteka UCLA. Ita-boot sira bele haree kolesaun sira iha-ne’e:
https://meap.library.ucla.edu/projects/justino-valentim-collection/
Artigu kona-ba kolesaun ne’e hetan fasilitasaun husi Amy Stevenson husi Many Hands International no hakerek nain husi Melbourne Marian Reid no públika iha Garland Magazine:
https://garlandmag.com/article/rekindling-the-vaihoho-song-poems-of-timor-leste/


Sitasaun:
Vaihoho hanesan feramentu ida hodi hato’o mensajen importante sira kona-ba moris no kultura. Ida ne’e uluk, hanesan dalan ida ne’ebé uza hodi transmite istória no lisaun sira…Sira hanorin ita atu koñese malu, oinsá atu respeitu malu no oinsá atu hatene kona-ba ita nia kultura no identidade, tanba kultura bele haforsa ita nia ligasaun hanesan ema ida no komunidade ida.
—Ildefonso da Silva, Xefe Projetu
Kolesaun Sıra Seluk
Feto barak iha Timor-Leste hala’o knaar importante iha nasaun nia luta ba ukun-rasik-an, maibé uitoan de’it mak hatene kona-ba sira-nia kontribuisaun.
Povu Lautem husi Timor Leste nia parte leste mantein forma espresaun kulturál onion.



