Kona-ba Aliansa Kulturál Lautem

Aliansa Kulturál Lautem mak koligasaun entre Komunidade, Governu no Sosiedade Sivil nian ida-ne’ebé buka atu promove, proteje no apoia kultura hanesan baze, mobilizador no promove dezenvolvimentu iha Timor-Leste. Ami-nia membru kompostu husi feto 23 (49%) no mane 24 (51%), reprezentante husi kada postu-administrativu, reprezentante husi joven no reprezentante prinsipál husi governu lokál no organizasaun kulturál komunidade sira iha rejiaun laran.

Aliansa Kulturál Lautem nia papél mak atu apoia no sustenta kultura no atividade kriativa sira iha komunidade laran no entre komunidade sira. Ida-ne’e signifika kria baze sustentavel ida, inklui planeamentu no finansiamentu ne’ebé forte, atu komunidade sira bele aplika no hetan benefísiu ekonómiku husi sira-nia kultura no atividade kriativa hodi dezenvolve Timor-Leste hanesan nasaun ida ne’ebé moderno no vibrante.

AKL dezenvolve ona vídeo ida kona-ba formasaun husi Aliansa. Ne’ebé foka liu ba Diretór Relasaun Komunidade husi Administrasaun Lautem, vídeo ne’e konvida komunidade hodi hola parte.

Rezultadu husi empeñamentu nasionál ho S.E Prezidente Jose Ramos Horta, Komité Konsultivu Nasionál hetan konvite hodi ko’alia iha konfrénsia impreza ida kona-ba inisiativa ne’e. Ida ne’e sai notisia nasionál. Ninia kobertura bele haree iha ne’e: https://fb.watch/nORFT4IlOD/

Loading...

Distritu Lautem: Populasaun no atividade moris lorloron

Iha Lautem, ami iha grupu linguístiku distintu haat, Fataluku mak boot liu. Iha Illomar, lian prinsipál mak Makalero, enkuantu iha Luro, mak dialetu Sa’ani husi Makasae. Infelizmente, ita-nia lian Makua/Lovaia, ne’ebé ko’alia  iha Tutuala, iha risku atu lakon, tanba hirak ne’ebé ko’alia lian ne’e, mate foin lalais ne’e.

Maioria ami iha Lautem moris hanesan agrikultór, ami prátika kultivasaun to’os muda ba mai, ami kuda batar hamutuk ho ai-han sira seluk no haki’ak animál. Ami iha koneksaun metin ho ai-laran no tasi ne’ebé hala’e ami, ne’ebé fornese rekursu importante sira ba ami-nia moris. Husi ai-laran, ami halibur  ai-sunu, materiál ba konstrusaun hanesan au-betun no du’ut tahan, no produtu sira seluk ne’ebé útil hanesan fibra, tali, ai-horis fuik sira no bani-been. Kasa mak hanesan atividade ne’ebé hala’o ba tinan tomak, ami uza lasu, veneno, no diman hodi kasa rusa, fahi fuik, lekirauk, nomós manu fuik sira.

Ami-nia koneksaun ne’ebé importante ho tasi. Ami kaer ikan, kadiuk, lenuk tasi, no ai-han tasi sira seluk. Bainhira tasi maran. ami kolleita animál sira  ne’ebé moris iha ahu-ruin hodi foti kurita, budu tasi, no kriatura tasi onion. .

Timor-Leste nia Istória

Kultura esensiál ba ita-nia identidade, no ba ami, ida ne’e importante liliu ba forsa esterna negativu sira ne’ebé ita hasoru, liliu kolonizasaun. Ami nu’udar Timoroan aguenta ona forma balu husi kolonizasaun ne’ebé maka’as liu iha sékulu barak nia laran, no ida ne’e fó impaktu ne’ebé boot ba ami-nia moris kulturál. Iha inísiu tempu ne’ebá, grupu tribal ki’ik sira moris izoladu, tanba foho barak (difisil atu halo viazen ba malu), no ko’alia pelumenus lian inan 25 ne’ebé diferente.

Maski dalaruma negosiante sira vizita ami, ami barak liu mak izoladu husi mundu esternu. Portugál koloniza ami iha dékada 1600, atrai tanba ami-nia ai-kameli no ai-teka, maibé investe oituan de’it mai ami-nia povu. Bainhira sira sai iha tinan 1974, iha de’it estrada oituan, ospitál, eskola, no analfabetizmu aas liu 90%. Durante Funu Mundiál Daruak, ami fó apoiu ba Forsa Aliadu sira, maibé mai ho kustu ne’ebé aas – maizumenus Timoroan 70,000 lakon sira nia vida husi populasaun menus husi 500,000.

Iha tinan 1974, okupasaun Indonézia ne’ebé brutál ba tinan 24 hahú, no halakon Timoroan 180,000 resin nia vida – tersu ida husi populasaun. Muda obrigatoriu kauza hamlaha ne’ebé boot, no violénsia sai hanesan instrumentu kontrolu nian. Labarik sira lakon sira-nia edukasaun enkuantu ami-nia povu reziste iha foho. Iha tinan 1991, maski tauk hetan vingansa, 98% husi eleitoradu sira vota ba independénsia. Desizaun barani ida-ne’e hamosu violénsia ne’ebé fó destruisaun boot, desloka ema 400,000 no estraga 90% infraestrutura nasaun nian. Liutiha luta ba tinan barak, ikus mai ami selebra ami-nia independénsia iha fulan Maiu 2002. Husi ne’ebá, ami servisu maka’as hodi hari’i demokrasia ne’ebé estável no independente.

Forsa liuhusi kultura

Maski iha dezafiu oioin ne’ebé ami hasoru, ami-nia povu iha istória sobrevivénsia ne’ebé inkrível. Ami-nia abilidade hodi reziste nasaun sira ne’ebé forte liu ami mak forma ami-nia karakteristiku ohin loron nian. Ami-nia kultura, ho lian oioin, koneksaun família ne’ebé forte, no práktika tradisionál sira, sempre fó identidade no estabilidade mai ami, mezmu ita tempu ne’ebé susar.

Oras ne’e dadaun, iha Timor-Leste, pelumenus lian lokál 20 mak labarik sira uza iha sira-nia uma, no ami-nia maneira tradisonál kontinua la’o nafatin hanesan mekanizmu prinsipál hodi rezolve konflitu no hari’i dame iha ami-nia komunidade sira.

Loading...

Dezde hetan independénsia, barak husi ami mak halo koneksaun filafali ho ami nia patrimóniu. Sinál ne’ebé bele haree momoos mak hari’i filafali uma-lisan sira, ne’ebé hetan estragus durante tempu okupasaun Indonézia. Ami-nia arte, hanesan tais, serámika, no muzika tradisionál sira, sai hanesan parte boot ida husi ami-nia moris. Tais, liliu ho ninia dezeñu ne’ebé úniku no signifikadu sira, hetan válor aas tebes.

Maibé ami-mós prekupa kona-ba lakon tradisaun sira ne’e. Bainhira joven sira muda ba Dili ka rai liur hodi kontinua estudu ka servisu, sira mós lakon koneksaun ho sira nia abut. Globalizasaun no teknolojia fó impkatu boot. Atu tulun hodi proteje ita-nia kultura, ita presiza atu proativu hodi kria oportunidade sira hodi salvaguarda, trasmite no selebra ida-ne’e!

Hasoru ami nia membru sira

Ami Nia Membru Kompostu Husi Feto 50%, Reprezentante Husi Kada Sub-Distritu, Reprezentante Juventude, No Reprezentante Prinsipal Husi Governu Lokal No Komunitaria Organizasaun Kultural Iha Rejiaun.

Jose da Costa Monteiro

Chairman of the Advisory and Fiscal Council

Works in the Government.

Lospalos

Cultural leader

Robela Mendes

Secretary

Lautem

He owns a guest house in Kom, he also runs a small business selling cultural products and he also joined a group set up by Timor Aid called Grupu Soru Nain.

Juliana de Jesus

Vice President of the Board of Directors

Representative of the local NGO.

Director of the FUNERO, she has experience in developing, planing and constitution.

Humbelina Key Gandara

General Assembly Secretary

Cultural practitioner

She is running a dance group, she has experience on teaching the traditional and modern dance to the kids and young people.

Edmundu da Silva

General Assembly Member

Lore

As a village chief and as a cultural leader

Lospalos

Cultural leader

Cirilio Shuba

General Assembly Member

Rep. of the

as a teacher representative from Cafe school

Lospalos

Cultural leader

Antonio Belo

Vice President General Assembly

Luro

As a representative of youth.

Lospalos

Cultural leader

Amando dias Quintas

General Assembly Member

Lautem

Cultural leader, player of the KEKO (Traditional music instrument)

Lospalos

Cultural leader

Jose S Soares

Advisory and Fiscal Board Member

Rep. of local Government

Planning Dept. Gov - DA Office

Armindo Fernandes

Advisory and Fiscal Board Member

Lospalos

Cultural Leader

Ildefonso Ribeiro

General Assembly Member

Rep. of Youth Organisation

Director of the Youth Center.

Ernestina Correia

General Assembly Member

Tutuala

Cultural Leader

Lourdes Maria Amaral

General Assembly Member

Iliomar

Joining the tais weaving group.

Etelvina dos Santos

General Assembly Member

Lospalos

Teaching traditional dance to the young girls and woman leader.

Bernardo Caldas

General Assembly Member

Lospalos

Vocal Point of the Secretary State For Art and Culture of Lautem Municipality.

Ferderico Walter

General Assembly Member

Lospalos

Rep. of TV education in Lospalos.

Julieta Soares

General Assembly Member

Iliomar

Joining the tais weaving group.

Julieta da Conceicao

General Assembly Member

Lore

Cultural leader

Ermengildo Savio

General Assembly Member

Tutuala

Rep. of the Lautem Sub District Administrator.

Angelina Vilanova

General Assembly Member

Tutuala

Tais weaving.

Jacob dos Reis

General Assembly Member

Iliomar

He was sub district administrator.

Lina dos Santos

General Assembly Member

Lospalos

Tais weaving

Amelia Quintao Seisas

General Assembly Member

Iliomar

Tais weaving

Rosa Moreira

General Assembly Member

Lautem-Com

Running a guest house and producing and selling tais and other tradisional products.

Luciano Gonçalves

General Assembly Member

Losplos

Tradisional leader and also teacing the primary school.

Bonifacio dias Quintas

General Assembly Member

Lospalos

Rep. of the Lospalos subdistrict administrator.

Carolino da Costa

Advisory and Fiscal Board Member

Lore

He was Lore sub district administrator.

Rujinda Viegas

General Assembly Member

Lospalos

Rep. of the Youth center of the Lospalos

Deolinda da Costa Hornay

General Assembly Member

Lospalos

Teacing in primary school in Luro and working volunteer in the church.

Amalia Pinto Soares

General Assembly Member

Tutuala-Mehara

Tais weafing.

Custodian Guimaraens

General Assembly Member

Tutuala

Tradisional leader

Jose da Costa

General Assembly Member

Tutuala

Tradisional leader

Ilda da Cruz

Director

Lospalos

Ranning an organization that working on the tais weaving and the creativity.

Auxilia da Silva Lopes

Director

Lautem-com

Teacing the tradisonal dance to young people and the kids.

Cecilia Rego Fernandes

General Assembly Member

Lospalos

She owns a small shop. Selling tais and other creativities.

Juaquina M. Freitas

General Assembly Member Lospalos

Tais weaving and own a small shop that sell some traditional products

Thomas Lopes

Chairman of the Board of Directors

MHI staff

Working on establishing Alinsa Kultura Lautem l

Nelinha Pereira

Treasurer

MHI staff

Working on establishing Alinsa Kultura Lautem

Ildefonso da Silva

Director

MHI staff

Working on establishing Alinsa Kultura Lautem

Dr. Paulino da Costa Alves

Advisory and Fiscal Board Member

Participate as a member of the cultural alliance as a legal person.

Work as a head at the Notary of Lautem Municipality

xavier henry

Factory Owner