Kolesaun

Povu Lautem husi Timor Leste nia parte leste mantein forma espresaun kulturál onion. MHI nia projetu peskiza, halo dokumentasaun kona-ba Elementu sira husi Forma sira ne’ebé Ameasadu husi Espresaun Kulturál Povu Fataluku, no rejista patrimóniu kulturál 30 – ne’ebé prátika ho maneira ne’ebé la hanesan – iha munisipiu Lautem entre tinan 2012 no 2013. Projetu ne’e mós buka atu ajuda revigora forma espresaun kulturál sira ne’ebé ameasadu liuhusi dokumenta forma kulturál sira ne’e: hadia kapasidade lokál liuhusi prezervasaun patrimóniu kulturál; no fó oportunidade ba ita-nia ema atu haree no aprende liutan kona-ba ita-nia patrimóniu kulturál.

Ida-ne’e kolesaun husi dokumentasaun elementu 30 forma sira ne’ebé ameasadu husi espresaun kulturál povu sira husi Timor Leste nia parte leste, ne’ebé identifika liuhusi projetu peskiza ida ne’ebé hala’o husi Many Hands International.

Sitasaun:

Nasaun idaidak iha ninia kultura ida ne’ebé suporta nia dalan moris. Bazeia ba tradisaun Lautem nian, ita-nia kultura fó dalan ba ita hodi iha unidade no amizade ne’ebé forte. Se karik ita lakon ita-nia kultura, ita lakon ita nia identidade. Informasaun sira ne’ebé ami halibur ona, hato’o mai ita kona-ba kultura orijinál husi ita nia bei-ala sira.

Sr. Sr Justino Valentim, Peskizadór Seniór, 1954-2014

Iha publikasaun oioin ne’ebé prodús hanesan rezultadu husi projetu ne’e, inklui:
Dunphy, K., Da Silva, I., Pereira, N., Schauble, H. & Toumbourou, T. (2017). Safeguarding the critically endangered cultural heritage of the Fataluku people: an e-inventory of intangible cultural elements, and A salvaguarda do património cultural criticamente ameaçado do povo Fataluku: um e-inventário de elementos culturais imateriais, Memoriamedia Art project, 1(3).
Publikasaun ne’e iha lian Inglés no Portugés dokumenta dezenvolvimentu husi ita-nia rekursu, inventáriu elektróniku husi elementu kulturál husi povu Fataluku iha parte leste Timor Leste nian, no ninia promosaun no aseitasaun liuhusi média sosiál.
Prezervasaun Espresaun Kultura Fataluku Ne’ebé Atu Sai Lakon (Preservation of Fataluku endangered cultural heritage) by Dunphy, K., da Silva, I., Valentim, J., dos Santos, M.M., Caetano, F., Lopes, T., Pereira, N., Pichler, L., Schauble, H., & Toumbourou, T.D. (2016). In S. Smith, N. C. Mendes, A. B. da Silva, A. C. Ximenes, C. Fernandes & M. Leach (Eds.), Timor-Leste: the local, the regional, and the global 2015 conference (9-10 July 2015) (Volume I), pp. 24-29, Conference proceedings, Timor Leste Studies Association, Hawthorn: Swinburne Press.

Elementu: Músika

Ita-nia povu iha tradisaun múzika no dansa ne’ebé riku. Kolesaun ida-ne’e inklui instrumentu múzika oioin iha munisipiu Lautem, iha Timor-Leste. Instrumentu idaidak iha karakterísktiku úniku, no sira-nia pájina ida-idak fornese foto no vídeo ne’ebé hatudu oinsá halo no utiliza instrumentu.

Ami-nia instrumentu inklui, oi-oil, keko, fara-fara, moto me’n-me’n, pepur, kakal, no puhu-puhu. Iha ne’e, ami-nia múzika hakerek ho lian Fataluku, ho ritmu la regulár no dalaruma tuir lala’ók kanta Vaihoho nian. Afinasaun varia entre múziku sira, maibé kuaze instrumentu sira afinadu ba E-flat, ne’ebé koresponde ba arranju vokál kanta nian.

Instrumentu barak utiliza hodi duni animál ka manu-fuik sira husi ai-han ne’ebé kuda maibé funsaun instrumentu sira ne’e mós hodi anima no ba seremónia.

Matenek atu halo no oinsá atu toka ka utiliza instrumentu hirak ne’e mós iha perigu nia laran tanba iha ema oituan de’it mak sei prátika hela matenek sira ne’e.

Foto: Henrique Lopes toka oi-oil iha Aldeia Malahara, Postu Administrativu Lospalos.

Oi-oil, ka bele mós bolu ruru veve iha lian Fataluku (ka kafu’i iha Tetum), maka flauta au ida ne’ebé toka ida de’it ka dalaruma toka rua dala ida. Oi-oil halo husi au no bele mós halo husi nuu nia tronku ho naruk oioin, maizumenus 20 cm to’o 50 cm. Instrumentu ne’ebé hetan iha Malahara iha kuak haat ba liman fuan no toka rua dala ida. Iha Aldeia Malahara koñesidu ho naran ruru veve, no iha fatin seluk koñesidu ho naran oi-oil.

Oi-oil ne’ebé tokadór Henrique Lopes toka iha Aldeai Malahara iha sintonia ida besik iha ne’ebé nia huu fatin, halo hosi ai-tahan maran ida ne’ebé bele muda ba-mai hodi permite flauta rua toka iha sintonia ba malu. Kuak ikus iha oi-oil la uza, no nia fatin dook hosi fatin ne’ebé liman-fuan sira bele to’o. Flauta ida (iha liman-karuk) atua hanesan drone, no iha liman-loos maka halo melodia no enfeite sira, ka figura/melodia ornamentu nian. Múzikania fraze maka determina husi tokadór nia iis. Oi-oil bele hatudu interval major third iha melodia, no major second iha drone. Tuir Yampolsky (2012), múzikane’ebé toka ho oi-oil duplu mak melodia vaihoho, tanba flauta rua bele hasara tuir kantadór nia lian rua bainhira sira kanta hamutuk vaihoho. Oi-oil sira ne’e toka hodi hatoba labarik sira no toka mós iha selebrasaun balu.

Foto: Raul Victor Torres toka oi-oil iha Aldeai Raça, Postu Administrativu Lospalos.

Foto: Domião Maria toka oi-oli iha Aldeai Sepelata, Postu Administrativu Lospalos.

Oi-oil ne’ebé halo iha Aldeai Sepelata, iha Postu Administrativu Lospalos naruk liu- maizumenus 40 cm – no iha kuak neen ba liman fuan. Instrumentu sira ne’e toka ida de’it (la’ós duplu), kaer ho maneira vertikál no huu iha ibun fatin nia leten. Iha au mihis ida ne’ebé kesi ba kuak ikus no ida ne’e maka halo instrumentu nia lian sai aas liu ka tuun liu.

Videos

Vídeo: Henrique Lopes toka oi-oil: https://www.youtube.com/watch?v=bu07Bj4hUDw&t=3s

Vídeo: Raul Victor Torres toka oi-oil https://www.youtube.com/watch?v=IgRDWUsH_30

Vídeo: toka oi-oli iha Aldeai Sepelata, Postu Administrativu Lospalos. https://www.youtube.com/watch?v=XPIQZa1fraM

Foto: akadiru husi keko

Keko (kokotere iha Tetum) hanesan instrumentu trombeta ne’ebé halo husi au no akadiru nia tahan.
Keko toka eskluzivamente hanesan instrumentu mesak, uza iha okaziaun serimónia sira hanesan anúnsiu, instrumentu benvindu nian ka iha festa sira.
Ida-ne’e parte ida husi tradisaun ne’ebé maka hatutan hosi bei’ala sira. Tubu au nian ho naruk besik 1.5 m no ho diámetru maizumenus 5 cm.

Ibun/huu-fatin maka rektángulu ida ho naruk besik 12 to’o 14 cm ne’ebé tesi hosi tubu au nian, iha ne’ebé hatama mós nanál metan ki’ik ida ka ai-kabelak ne’ebé ukir hosi bambu ka karau dikur, ne’ebé kesi metin ho tali rotan nian.

Foto: keko nian ibun/fatin huu husi au.

Foto: Raimundo Marques Cabral toka keko iha aldeia Codo-Altu, Sub-distritu Lautém.

Tokadór keko kaer instrumentu horizontalmente ho liman rua, ida-idak hosi ibun/huu-fatin nia sorin, no huu ba laran enkuantu dudu palleta tun no vokaliza ho korda vokál sira hodi vibra nia nanál no amplifika lian sira liuhosi tubu. Keko nia lian sira inklui imitasaun ba animál sira hanesan asu, manu no insetu sira. Keko hetan iha fatin rua: iha Aldeia Codo-Altu, suku Lautém no iha aldeia Soikili, suku Lautém. Instrumentu sira hanesan tebes iha aparénsia, maibé muzikas sira diferente, uza sekuénsia sira dada is nian ne’ebé diferente.

The player of the keko holds the instrument horizontally with both hands, one each side of the mouthpiece, and blows into it while pushing the palm reed down and vocalising with vocal chords to vibrate the palm tounge and amplify the sounds down the tube. Keko sounds include imitation of animals such as dog, roosters and insects. Keko was found in two locations: in aldeia Codo-altu, sub-district Lautem and in aldeia Soikili, sub-district Lautem. The instruments were very similar in appearance, but the songs differed, employing different breathing sequences.

Vídeo: Raimundo Marques Cabral toka keko.:

Vídeo: Amando Dias Quintas toka keko iha Aldei Soikili, Sub-district Lautém:

Foto: Americo Marques Cabral toka fara-fara iha Aldeia Codo, Postu administrativu Lautém.

Fara-fara mak trombeta ida – instrumentu ne’ebé atu hanesan ho keko, ho diferensa ida mak iha ninia ibun-fatin no folha mihis ne’ebé uza hodi pródus lian. Fara-fara iha tubu au ho naruk maizumenus metru 1.5 no trombeta kóniku ne’ebé halo husi akadiru-tahan ne’ebé kesi metin iha instrumentu nia rohan, hanesan ho keko. Ninia Ibun-fatin tesi ho diagonál, no iha folha mihis (halo husi akadiru-tahan ne’ebé maran) ida ne’ebé tau iha ibun-fatin nia leten hodi prodús lian no ida ne’e kesi iha au tubun nia leten.
Instrumentu ne’e toka liuhusi kaer instrumentu ne’e no hali’is instrumentu nia tutun ba kra’ik no dada iis naruk molok atu huu. Presiza pulmaun ne’ebé forte hodi bele huu maka’as. Instrumentu ne’e uza atu hata’uk manu sira atu labele han hare iha natar laran no ai-horis sira seluk.

Video: Americo Marques Cabral playing the fara-fara:

Foto: Raimundo Marques Cabral toka moto me’n-me’n iha Aldeia Codo, Postu Administrativu Lautém.

Moto me’n-me’n hanesan ho oboe (instrumentu muzikál), ho sinu ai-tahan akadiru iha rohan. Ai mihis iha ibun fatin nakdedar bainhira iha rezisténsia iha lian ne’ebé sai. Ninia ibun fatin monta ba au ne’ebé naruk no luan liu, atu hanesan ho oboe. Instrumentu ne’e iha kuak liman fuan haat, no iha sinu ai-tahan akadiru ne’ebé bobar iha ninia ninin hodi nune’e bele pródus lian.

Hetan intrevistadu na’in rua ne’ebé toka moto me’n-me’n: Américo Marques Cabral no Raimundo Marques Cabral, sira na’in rua iha Aldeia Codo, Postu Admistrativu Lautém. Ton ne’ebé sira uza maka situa iha B-flat/si bemol nia sorin. Tipu eskala pentatónika ida maka uza, ho nota 5: F sharp/Fá sustenidu, B bemol/Si bemoll, B naturál/Si naturál, D/Ré no F naturál/Fá naturál. Moto me’n-me’n toka atu hatauk animál no manu-fuik sira atu labele han ai-horis sira no hanesan divertimentu, atu komunika sentimentu sira. Hanesan Américo observa, bainhira toka moto me’n-me’n, ‘tenki ho sentidu/signifikadu’.

Vídeo: Américo Marques Cabral toka moto me’n-me’n iha Aldeia Codo, Postu Administrativu Lautém. :

Photo: Maria da Conceiçaõ plays the pepur in aldeia Nanafoe, in sub-district Lospalos.

Pepur (kekeit in Tetum) is a jaw-harp made of 10 cm to 14 cm of very thinly cut bamboo. To play pepur, one end is held against the performer’s mouth and blown using the mouth as a resonator, the other hand pulls at a piece of string to create a note.

Photo: making the pepur from a thin slice of thin bamboo.
Pepur makes a thin, soft sound. Maria da Conceicao, maker and performer of the pepur in aldeia Nanafoe, sub-district Lospalos, tells that pepur songs ‘critique a ruler’s power’. For Miguel da Costa in aldeia Paijahara, sub-district Lospalos, pepur songs describe a historical or mythical event, where a big river rose to destroy local people, and where former rulers or village chief’s that caused in-fighting amongst villagers, ‘causing their community to become weak’. Respondents were taught to play by their male relatives, one reported being taught by his grandfather

Video: Maria da Conceiçaõ playing the pepur.: https://www.youtube.com/watch?v=2rns5f_w1qE

Video: Pepur performed by Miguel da Costa, in aldeia Paijahara, sub-district Lospalos: https://www.youtube.com/watch?v=2-YLgSRrTtQ

Foto: Mário dos Santos dere/toka puhu-puhu iha Aldeia Loho Loho Matu, iha Postu Administrativu Lautém

Foto: Making the Puhu Puhu

Puhu puhu maka trompeta xipu/koncha nian, ne’ebé toka, huu ba kuak ne’ebé iha entre ibun-fatin no xipu/koncha nia rohan ne’ebé meik

Puhu-puhu toka, kaer xipu/koncha ho orizontál no huu ba kuak huu fatin. Tradisionalmente, puhu-puhu bele toka de’it hosi ema sira ne’ebé iha autoridade ne’ebé fó husi líder lokál sira atu toka instrumentu ne’e. Ida-ne’e uza atu bolu ema sira atu halibur iha enkontru aldeia nian no atu fó sai eventu sira. Mariñeiru/ peskador sira mós uza puhu-puhu hodi bolu anin ba sira-nia vela hodi ajuda sira-nia viajen.

Video: Mário dos Santos playing puhu-puhu.:

Foto: Josefina dos Santos toka kakal iha Aldeia Soikili, Postu Administrativu Lautém.

Foto: Pedro da Silva ho kakal ne’ebé nia halo, iha aldeia Malahara, Postu Administrativu Lospalos.

Kakal mak xilófone ne’ebé halo husi ai-pokura ne’ebé hetan iha ai-laran munisipiu Lautém nian. Instrumentu – konjuntu ida hosi tubu silíndriku tolu ne’ebé tara – toka ho ai-pedasuk. Ton ne’ebé ki’ik liu iha leten no aas liu iha kraik. Bainhira toka, rítmu kakal nian ladún regulár no dala barak tuir inflesaun husi son sira husi vaihoho ne’ebé kanta (knananuk tradisionál ka poema sira ne’ebé ema kanta). Knananuk vaihoho sira ne’ebé toka iha kakal mós imita manu, asu no insetu sira. Agrikultór sira iha to’os toka kakal maka’as, uza lian hodi hata’uk manu sira, samea sira ka animál sira seluk atu labele han ai-horis sira. Knananuk domin nian sira dala barak liu toka ho lian neneik, hanesan nota mesak sira hodi bolu ita-nia namorada ka namoradu. Instrumentu ne’e mós toka ho akompañamentu ho vaihoho iha seremónia kazamentu, hakoi-mate, ko’a hare, no okaziaun serimónia sira seluk.

Mane nomós feto toka kakal, hanesan hatudu iha vídeo sira tuirmai.

Vídeo: Pedro da Silva toka kakal iha Aldeia Malahara, Postu Administrativu Lospalos:

Vídeo: Josefina dos Santos toka kakal:

Elementu: Arte

Ami-nia povu mantein relasaun forte ho ami-nia paijazen naturál, ne’ebé fornese rekursu ekolojia no biodiversidade naturál hodi uza iha ami-nia arte tradisionál sira, inklui homan, serámika, no artezenatu sira.

Peskiza ida ne’e inklui kolesaun sira husi arte tradisionál hanesan raga, soru, serámika,  labarik sira nia brinkedu, nomós joia. Kada arte iha ninia estilu rasik ne’ebé úniku, ho foto no vídeo ne’ebé disponivel hodi hatudu ninia prosesu kriasaun.

Iha mós tipu oioin husi nian fa’i (produtu homan ne’ebé halo husi tali-tahan – bele haree ninia informasaun iha-ne’e inklui mós:

●      Leu hina: bote
●      Pari pari hina: kakehe
●      Neru moko hina no  leu hina: lafatik
●      Meci leu moko hina: bote tau meci
●      Likas hina: bote ne’ebé uza hodi tau hahán
●      Ulu halivan hina: luhu ki’ik ida ne’ebé uza hodi tau bebe nia husar-talin.

Foto: Lucia da Cruz homan leu hina iha Aldeia Malai Lada, Suku Baduro, Postu Administrativu Lautém.

Kohe husi ai-palmeira (nian fa’i)
Iha Lautém nia laran, ita bele hetan maneira oioin atu homan kohe no barak liu iha komunidade sira ne’ebé iha asesu ba tipu ai-palmeira tahan ne’ebé presiza. Kohe sira ne’e bele hetan barak liu iha área tasi-ibun, tanba ai-palmeira moris barak iha área refere. Atu prepara ai-palmeira tahan hodi homan, tesi ai-palmeira nia tahan no habai iha loron-matan nia okos. Kohe sira ne’e uza ba objetivu oioin, atu rai naan, hahán tradisionál ba seremónia sira, no bainhira halo viazen ka halibur ai-han husi kintál ka ai-laran.

Leu hina fa’i mak kohe ne’ebé homan no mai ho forma oioin. Atu halo kohe sira ne’e, ema halibur ai-palmeira nia tahan, depois tesi mihis no labele silu palmeira tahan sira ne’e. Iha Malai Lada, Postu Administrativu Lautém, no iha Valiana, Postu Administrativu Lospalos, ema la hasai ai-palmeira nia sanak. Ema uza ai-palmeira nia sanak haat hodi homan kohe no tali ida (hanesan pasta nia talin) hodi nune’e bele tara kohe sira ne’e iha kotuk laran. Ai-palmeira nia sanak tutun mak sai hanesan baze ba kohe sira ne’e, depois homan hodi haforsa liután kohe nia baze. Hafoin kontinua homan ai-palmeira nia tahan hodi halo kohe nia parte sorin-sorin.

Iha Ioro, Postu Administrativu Tutuala, ema homan kohe ho medida ki’ik, ne’ebé delikadu liután ho baze ne’ebé halo ho ai-palmeira tahan mihis no ema hasai ai-palmeira nian sanak sira ne’e.

Vídeo: Lucia da Cruz homan leu hina iha aldeia Malai Lada, Suku Baduro, Postu Administrativu Lautém.

Foto: Eva Coreia Pinto homan raisoko iha Aldeia Ioro, Postu Administrativu Tutuala.

Raisoko mak kohe mihis naruk ida. Raisoko mai ho medida rua, raisoko ho medida ki’ik nia funsaun mak hodi tau naan ka animál sira ne’ebé hetan bainhira kasa. Ne’e barak liu mane sira maka uza, maibé feto sira maka homan. Raisoko ne’ebé mai ho medida ne’ebé boot, uza hodi hanesan manu luhan. Raisoko homan ho ai-palmeira tahan ne’ebé matak, no dura tebes. Bainhira ai-palmeira nia tahan sira ne’e maran ona, raisoko sira ne’e dura nafatin. Dokumentasaun kona-ba homan raisoko halo iha Aldeia Ioro, Postu Administrativu Tutuala.

Vídeo: Eva Coreia Pinto homan raisoko iha Aldeia Ioro, Postu Administrativu Tutuala.

Foto: Hamoos kabas

Foto: Dulas kabas atu sai kabas-lahan.

Prosesu dulas kabas (anukai)
Feto sira dulas kabas iha kualkér oportunidade, iha seremónia ruma (hanesan lipal fa’i; ka iha kazamentu) nomós dalaruma bainhira la’o ain. Prosesu dulas kabas hodi sai kabas-lahan mai ho etapa balu. Hahú ho hasai kabas husi ninia kulit ne’ebé nia moris ba. Depois, atu bele uza ninia fibra, tenke hasai kabas husi kabas musan, prosesu ne’e bolu ho naran ginning iha lian Inglés. Halekar kabas uza ai-sanak, nune’e hafasil atu hasai kabas musan. Iha mós instrumentu ida atu ajuda hanesan rama-ki’ik hodi hasai fibra; bobar kabas iha fiu no hasai kabas musan, hasai kabas nia fibra hafoin hasai kabas musan nia restu sira ne’e.

Vídeo: Hamoos kabas no prepara ba prosesu ginning (haketak kabas no kabas musan)

Hafoin dulas kabas ho liman. Kabas ne’ebé moos ne’e tau iha raga ki’ik ida (cocok) no dada iha kabas naruk ida, ne’ebé kesi ba anukai kete nia tutun (au-mihis ida ne’ebé uza hodi dulas kabas). Anukai kete iha nia tradisaun rasik. Iha anukai kete nia okos kesi mós ho ahu-ruin ne’ebé foti iha tasi, no ahu-ruin ne’e ema bahat hodi halo forma sirkulár ida. Ahu-ruin (ciki) nia funsaun mak dulas kabas. Hodi hetan kabas-lahan ne’ebé mahar presiza dulas neneik. Lulun kabas-lahan iha au-mihis nia leten (anukai kete nia leten). Bainhira dulas kabas, feto sira hoban sira nia liman-fuan iha ahu kdesan (poko) ne’ebé rai iha luhu kiik ida (ubu poko) hodi kabas labele sai. Hafoin feto sira uza kabas-lahan hodi soru tais.

Vídeo: Dulas kabas atu sai kabas-lahan iha Aldeia Malahara, Suku Maupatine Postu Administrativu Lospalos

Vídeo: Dulas kabas atu sai kabas-lahan:

Foto: Kabas-hun iha Lautém

Dulas kabas (Anukai)
Kabas moris fuik no dalaruma mós kuda iha kintál laran iha Munisipiu Lautém nia laran tomak. Soru kabas hodi halo hena ho kór oioin ne’ebé bolu ho naran tais, pelumenus iha área 4 iha Lautém; iha
Leuro, Lospalo, Caulutur, Fuiloro II no Malahara, Muapitine, nomós iha Cacavei.

Foto: Kahur rai mean no rai henek hodi halo serámika.

Foto: Hasai rai hanek hodi halo sanan rai

Puhu fa’i
Serámika ne’ebé halo ho rai mean, puhu fa’i, ida ne’e prodús iha Sub-Distirtu Lautém. Sanan rai sira ne’e halo hodi rai no tein hahán, tau no tein tua, ka bee. Serámika ne’e halo husi mistura rai henek mutin no rai mean ne’ebé hili iha mota ninin. Atu halo serámika rai mean, transfere rai henek mutin liuhusi folha metál ne’ebé iha kuak hodi hasai fatuk ka rai henek bokar. Kahur rai mean ho rai henek, atu hanesan halo masa ba paun, hodi hasai anin ne’ebé kaptura iha rai mean.

Vídeo: Hasai rai hanek hodi halo sanan rai:

Foto: ema sira ne’ebé halo serámika iha Aldeia Assalaino, Suku Fuiloro, Postu-administrativu Lospalosc

Foto: Forma rai mean atu sai vazu.

Kahur rai mean ho rai henek, hodi limita serámika atu nune’e serámika nia medida labele muda no hamenus risku atu rahun. Depois ne’e, ema halo masajen ba rai-mean hodi forma, halo sanan rai, buli ka sasán sira seluk. Uza ai-riin ka besi atu forma sanan rai ne’ebé boot, no bee uza hodi halo kabeer sanan nia superfísie.

Vídeo: Halo preparasaun hodi halo serámika.

Foto: Ema sira ne’ebé halo serámika husi rai mean iha Aldeia Assalaino, Sub Administrativu Lospalos.

Atu halo rai mean sai toos liután hodi uza ba serámika, habai objetu sira ne’e iha loron-matan nia okos to’o sai kór metan, depois sunu objetu sira ne’e iha ahi-matan, ne’ebé tau iha sanan rai nia leten. Hasai bebeik ahi-klaak husi sanan rai atu nune’e bele maintain temperatura aas hodi sunu no halo sanan rai sira ne’e sai toos. Bainhira sanan rai sira ne’e manas natoon ona ninia kór muda mean. Depois oras balu, sanan rai sira ne’e hasai husi ahi-matan tanba dura ona hodi bele uza.

Vídeo: Halo serámika:

Vídeo: Sunu serámika/sanan rai iha Aldeia Aldeia Assalaino, Postu Administrativu Lospalos:

Ema sira ne’ebé halo sanan rai sira ne’e dehan katak joven sira la gosta halo sanan rai tanba konsidera hanesan foer ida, ema barak prefere liu uza sanan sira ne’ebé halo ho alminu hodi tein hahán. Iha Aldeia Assalaino, Postu Administrativu Lospalos, feto sira mak sai hanesan ema ne’ebé halo sanan rai.

Foto: Americo de Jesus bahat ililaka sese iha Aldeia Titilari, Suku Fuiloro, Postu Administrativu Lospalos.

Piaun (Ililaka sese)
Piaun, ka ililaka sese, hetan iha Aldeai Titilari, Postu administrativu Lospalos. Ililaka sese halo husi ai ne’ebé ema bahat no bele mós halo husi karau dikur. Ema uza katana hodi bahat ililaka sese nia parte leten hodi forma hanesan sinu – ninia parte okos luan no remata ho pontu ida, enkuantu parte klaran no ninia leten ki’ik. Tali naruk maka kesi ba piaun nia tutun, hahú kesi husi parte tutun no bobar to’o parte klaran. Tali nia rohan seluk kesi, no uza hanesan kaer fatin. Kaer rohan ne’ebé kesi metin, soe parte leten no dada tali iha tempu hanesan. Parte leten kona rai no nakdulas. Piaun nia tutun halo ho karau dikur, ai no tali. Americo de Jesus maka ema ne’ebé halo piaun, no serbisu hanesan mestre.

Vídeo: Americo de Jesus hatudu oinsá atu uza ililaka sese:

Foto:

Foto: Rosinda Martins maka ema ne’ebé halo a ke’u ke’u fa’i iha Aldeia Pitileti, Tutuala.

Ke’u ke’u fa’i (arte ne’ebé halo husi lenuk kulit), inklui kelu, kadeli no brinkus. mak sasán sira ne’ebé prodús husi komunidade artezaun sira husi Pitileti, Postu Administrativu Tutuala. Prodús joai husi lenuk kulit han tempu no presiza ekipamentu ne’ebé diferente. Iha artezaun nain neen ne’ebé identifika hanesan ema sira ne’ebé halo artezenatu husi lenuk nia kulit: feto nain lima no mane nain ida ho idade entre 40 to’o 62 iha Postu Administrativu Pitileti, Tutuala ne’ebé serbisu nu’udar manorin no to’os nain. Lenuk espésie ida ne’ebé agora hetan protesaun, nune’e iha limitasaun ba lenuk ne’ebé bele uza hanesan materiál ba artezenatu.

Vídeo: ema ne’ebé halo ke’u ke’u fa’i in Aldeia Pitileti, Suku Tutuala , Postu Administrativu Tutuala

Elementu: Feramentu sira

Our people maintain a strong connection to our rugged forested mountain and coastal landscapes. These landscapes provide important ecological and biodiversity functions that are used by us to hunt and fish to meet livelihood needs.

A number of traditional tools were  used by our people including weapons, spears, blow pipes, bow and arrows and traps. To learn more about each element, selecting the element photo will take you to its individual page, where you will find photographs and videos describing how it is made and used.

Summary of cultural element:
Pai ho vaka hiil, lasu ne’ebé uza hodi lasu rusa no fahi fuik.
(Ema-nia naran/Fatin hasai foto)
Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál sira:
Link vídeo Youtube:

Photo:Adão Da Cruz Cura hiiI fa’i, i in aldeia Loho matu , suku Com , sub-district Lautem.

Cura Hiil Fa’i, halo husi au, uza hodi lasu laho

Foto: Adão Da Cruz Cura hiiI fa’i, iha Aldeia Loho matu , Suku Com, Postu Administrativu Lautém.
Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál sira:
Link vídeo Youtube:

Foto: Roso hina, raga hodi lasu ikan, iha aldeia Mua Posu, Suku Com, Postu Administrativu Lautém

Foto: Roso hina, raga hodi lasu ikan, iha aldeia Mua Posu, Suku Com, Postu Administrativu Lautém

Roso hina, raga hodi lasu ikan

Foto: Roso hina, raga hodi lasu ikan, iha aldeia Mua Posu, Suku Com, Postu Administrativu Lautém
Sumáriu husi elementu kulturál
Imajen adisionál sira:

Link vídeo Youtube

Foto: Orlando marques Aldeia Solepara, Suku Cacaven, Postu Administrativu Lospalos

Coro, diman husi au
Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál:
Link vídeo Youtube:

[Name of PeopleLocation of Photo)

Fei-fa’i, rama-inan no rama-oan

(Ema nia naran/fatin hasai foto)
Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál sira:
Link vídeo Youtube:

Tutufa, blow pipe, Tutufa, blow pipe,

Foto: Cesar Dias Quintas, Aldeia Pai Ira Suku Cacaven, Postu Administrativu Lospalos

Foto: Orlando marques Nuhalata Suku Lore2 , Postu Administrativu Lospalos

Tutufa, au-fafulu

Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál sira:
Link Vídeo Youtube:

Sumáriu husi elementu kulturál:
Imajen adisionál sira:
Link Vídeo Youtube:

Elementu: Ai-moruk

Uza materiál husi ai-laran no tasi, ami-nia povu kria ete asa fai, ai-moruk hodi kura moras laran no esternu.

Ai-moruk tradisionál (ete asa fa’i)

Ete asa fa’i, halo husi produtu ne’ebé hetan iha ai-laran no husi animál, ida ne’e inklui samea, mina ikan, erva, tasi-been no nuu-been. Kose ai-moruk ida ne’e iha kanek nia leten ka ba musklu ne’ebé moras, bele mós hemu ai-moruk ne’e hodi kura virus ka moras sira seluk. Bazeia ba tradisaun, kualkér materiál ne’ebé uza hanesan ai-moruk tradisionál, ema ne’ebé atu halo ai-moruk ne’e tenke husu lisensa molok atu uza hodi nune’e ai-moruk ne’e bele efetivu liután. Americo Marques Cabral, iha Aldeia Codo, Maina II, halo ete asa fa’i.

Vídeo: Americo Marques Cabral dada-lia kona-ba oinsá atu halo eta asa fa’i, iha Aldeia Codo, Maina II:

Foto: Americo Marques Cabral dada-lia kona-ba oinsá atu halo eta asa fa'i, iha Aldeia Codo, Maina II.

Elementu: Arkitektura

Lee ia valu, uma-lulik, hanesan parte sentral husi identidade no espiritualidade ba ami-nia povu. Lee ia valu hari’i iha ai-riin sira-nia leten, ho kakuluk ne’ebé halo husi nuu nia fibra no ninia sor-sorin enfeita ho bahat no pintura sira ne’ebé kompleksa.

Foto: Lee ia valu iha Aldeia Mauloo, Suku Raça, Postu Administrativu Lospalos

Lee ia val, ka uma sagradu (uma-lulik iha Tetum), sai sentru ba espiritualidade no identidade ema Fataluku nian. La’ós de’it estrutura materiál sira, lee ia val mós hanesan instituisaun sosiál sira ne’ebé maka sai nu’udar sentru ba kultura no sistema governasaun Fataluku nian, liga pasadu mai prezente no liga grupu parentesku sira liuhusi rede sosiál sira ne’ebé kompleksu. Lee ia val barak maka hetan estragus durante okupasaun Indonézia. Maibé, dezde independénsia mosu fali kostume ne’ebé vizivél, liuhusi restaurasaun no harii fali lee ia val. Konstrusaun lee ia val sai hanesan prioridade ida ba família Fataluku sira dezde independénsia, atu nune’e bele fó fatin deskansa ba klamar sira ne’ebé mate laiha rate iha tempu Indonézia. Lee ia valu literalmente signifika ‘uma ho ain’, tanba sira harii iha ai-riin nia leten, ho uma-kakuluk ne’ebé taka ho tali-metan (arenga palm) iha nia leten. Estrutura uma-kakuluk nian dekora ho sipu tasi nian ne’ebé sasin hamutuk (le lilire, le poke) no kakehe (fia). Lee ia val nia sorin enfeita ho eskultura no pintura sira ne’ebé kompleksa.

Vídeo: Lee ia valu iha Aldeia Mauloo, Suku Raça, Postu Administrativu Lospalos

Lee ia val iha Aldeia Mauloo, Postu Administrativu Lospalos, enfeita ho imajen ne’ebé ema bahat kona-ba ró no mariñeru sira, no mós imajen naturalista sira husi samea sira ho ulun ida no rua, fitun kór kinur no ho sentru kór mean, ai-funan sira, no imajen sirkulár sira ne’ebé pinta ho kór kinur no mutin ne’ebé hatudu fitun sira. Eventu kulturál hotu-hotu, hanesan rituál benvindu (no lolo), hala’o bainhira fitun sira tuur iha fatin lolos iha kalohan, tuir aliñamentu ne’ebé grupu/klan ida-idak hili.

Vídeo: Pintura sira ne’ebé ema bahat enfeita Lee ia valu iha Aldeia Mauloho, Postu Administrativu Lospalos.

Iha lee ia valu nia oin iha fatuk lubun ida, ne’ebé parese sai hanesan fatin ne’ebé bei’ala sira hakoi ba.
Uma tradisionál Fataluku sira kontein elementu rituál xave importante sira, inklui ai-riin sira (tutu), kakuluk (pui ina), eskada (ke’eru), no ahi-matan lulik (lafuru – aca kaka). Rituál kuda ba “ai-riin” dahuluk ba maun sira ne’ebé boot liu ‘ (tutu kaka) simboliza inaugurasaun ba lee ia valu ida.

Foto: Pintura sira ne’ebé ema bahat enfeita lee ia valu nia sorin iha Suku Raça, Aldeia Mauloho, Postu Administrativu Lospalos

Foto: Pintura sira ne’ebé ema bahat enfeita lee ia valu nia sorin iha Suku Raça, Aldeia Mauloho, Postu Administrativu Lospalos

Atu harii lee ia valu ida, família tenke husu uluk lisensa husi sira nia katuas-ferik sira liuhusi serimónia ida hodi hetan susesu iha prosesu harii uma nian ne’e. Harii lee ia valu ida karun tebes, ai-riin ida bele kusta dolar rihun balu tanba fornesimentu ai-industrial ne’ebé menus iha área floresta Timor nian iha tempu atuál. Kontinuasaun husi sakrifísiu rituál sira ne’ebé elaboradu sei aumenta tan ninia kustu tanba tenke hala’o hodi proteje saúde fíziku no espirituál husi sira ne’ebé hamahan an iha uma-lulik nee.

Lee ia valu sira inaugura iha serimónia kulturál sira ne’ebé elaboradu hanaran le masule.

Elementu: Knananuk sira no folklore

Ami-nia povu transmite ami-nia istória liuhusi tradisaun orál sira, inklui dadolin ho knananuk ne’ebé bolu ho naran vaihoho, no liuhusi múzika, arte performativa no rituál. Vaihoho balu, no rata lolo (istória tradisionál sira) husi Munisípiu Lautém tomak inklui mós iha kolesaun ne’e. Atu hatene liután kona-ba elementu ida-idak, hili foto husi elementu ne’ebé iha sei lori ita ba kada pájina, ita sei haree foto no vídeo sira ne’ebé esplika kona-ba oinsá halo no uza elementu sira ne’e.

Barak husi ami-nia literatura orál espresa liuhusi dadolin ho knananuk
ka koñese liu ho naran vaihoho. Vaihoho envolve metáfora hodi ko’alia kona-ba eventu istóriku sira. Vaiholo uluk iha tema predominante maka melankolia domin nian, maibé agora ne’e kona-ba trajédia sira foin lalais nian; kona-ba konflitu, funu no lakon. Tema sira seluk mak kona-ba kolleita.

Rata lolo, ka kriasaun istória tradisionál ko’alia kona-ba istória orijén husi klan/tribu nian, ninia regras no prátika sira, istória, no válor, inklui mós kona-ba mundu naturál, inklui ai-horis, animál no natureza nian hanesan foho, mota, bee-matan.

Dadolin ho knananuk (Vaihoho)

Barak husi literatura orál Fataluku nian espresa liuhusi dadolin ho knananuk ka koñese liu ho naran vaihoho. Vaihoho envolve metáfora hodi ko’alia kona-ba eventu istóriku sira. Vaihoho uluk iha tema predominante maka melankolia domin nian, maibé agora ne’e kona-ba trajédia sira foin lalais nian; kona-ba konflitu, funu no lakon. Tema sira seluk mak kona-ba kolleita.

Foto: Kanta Halu vaihoho iha Raça, Postu Administrativu Lospalos.

Foto: Amelia Sarmento, Lucia Ximenes, Martina Ximenes, no Juliao Coimbra, kanta halu vaihoho iha Vailana, Postu Administrativu Lospalos.

Vaihoho maka dadolin tradisionál sira ne’ebé ko’alia ka kanta, dala barak iha formatu bolu no hatán, no hatudu liuhusi akapella ho númeru koru oioin. Dadolin vaihoho ne’ebé kanta ho parte rua baibain atu simu bainaka sira, iha kazamentu, tempu ko’a hare, seremónia hakoi mate no serbisu todan sira (hanesan hasai hare musan husi hare kain, dada ai-hun boot sira husi ai-laran, monta ai-riin uma foun, halibur meci, la’o dook no halimar). Simbolizmu no imajen ne’ebé varia husi estofe ida to’o barak inklui iha narasaun vaihoho. Dadolin vaihoho bele espresa iha lian lorloron nian, maibé dalaruma uza lian ne’ebé aas ho lia-fuan sira ne’ebé raru ka antigu. Atu bele kanta vaihoho presiza komprensaun kona-ba regras no lia-fuan antigu ne’ebé difisíl. Ho razaun ida ne’e, oportunidade hodi aprende vaihoho komesa menus iha tempu agora, no ema oituan de’it ne’ebé moris depois tinan 1980 mak bele kanta vaihoho. Iha Vaihoho lubuk ida maka dokumenta iha peskiza ida-ne’e, inklui knananuk kona-ba barlake nian, lipal vaihoho nu, ne’ebé uza ba negosiasaun barlake nian; knananuk hamoos batar nian (orontafa) ne’ebé uza hodi prepara batar ba serimónia; knananuk sira kona-ba domin, iharala vaihoho, no knananuk sira kona-ba susar sira durante períodu rezisténsia hasoru okupasaun Indonézia nian, halu vaihoho, ne’ebé uza metáfora ai boot monu ba rai; no vaihoho iharala, knananuk sira kona-ba oan-kiak sira hafoin funu. Knananuk funerál, sa’u, uza iha funeral bainhira avó ruma mate no iha ninia rituál rasik ne’ebé envolve oferta animál no tais. Tanba rituál sa’u sira ne’e sagradu, nune’e la konsege hetan dokumentasaun husi peskizadór sira, maski rituál sira ne’e akontese beibeik iha rejiaun Lautém. Knanuk funu, halu vaihoho, haktuir kona-ba trajédia husi konflitu no involve masakre sira bainhira Indonézia okupa Timor-Leste. Ema barak hetan oho, no balu konsege halai hodi subar iha ai-laran. Knanuk sira-ne’e uza metáfora kona-ba ai boot ne’ebé monu iha Timor-Leste tomak, hamate ema lubuk ida no lori juventude nasaun ne’e nian.

Vídeo: Halu vaihoho kanta iha Leuro, Postu Administrativu Lospalos:

Vídeo: Kanta halu vaihoho iha Vailana, Postu Administrativu Lospalos:

Vídeo: Esplika kona-ba istória halu vaihoho iha Vailana, Postu Administrativu Lospalos:

Foto: Iha-rala Vaihoho (knanuk oan-kiak) hatudu iha Soikili, Postu Administrativu Lautem.

Knanuk kona-ba oan-kiak, vaihoho iharala, haktuir kona-ba moris nia susar ne’ebé labarik sira esperiénsia hafoin sira lakon sira-nia inan-aman ka família durante tempu okupasaun. Knanuk oan-kiak nian ne’e kanta ho nota ne’ebé hatudu nivel emosaun oioin. Ritmu ne’ebé neneik no nota ne’ebé badak hatudu tristeza no destruisaun, hodi ajuda rona-na’in sira no ema ne’ebé kanta atu fó sai sira-nia sentimentu tristeza relasiona ho eventu komún sira hanesan porezemplu funu no moras ne’ebé hafahe inan-aman husi sira-nia oan.

Vídeo: ha-rala Vaihoho (knanuk oan-kiak) hatudu iha Soikili, Postu Administrativu Lautém:

Knanuk baibain sira kona-ba domin, Icatutun vaihoho, kanta ho pár bainhira sira servisu iha toos. Kantór sira deskreve katak sira aprende kona-ba knanuk ida-nee – ne’ebé iha intrepetasaun oioin, ida-idak ho ninia nota no ritmu rasik – husi sira-nia inan ho aman.

Foto: Lucinda da Costa, no kantór sira seluk Icatutun vaihoho iha Leuro, Postu Administrativu Lospalos.

Icatutun vaihoho, knanuk ne’e haktuir kona-ba ema ida ne’ebé iha domin (laran-monu hela), ka atu sai hanesan objetu ba gossip nian. Kantora sira ne’ebé kanta vaihoho dehan katak knanuk domin sira ne’e bele kanta hodi husu ba doben ida atu hein enkuantu sira prepara hela atu kaben no bele “hala’o viazen hamutuk iha sira-nia moris.” Kantora ne’e hateten mai katak antes iha telefone, amante sira kria lia-fuan sira ne’e hodi nune’e ema seluk labele hatene/komprende. Knananuk sira ne’e ajuda amante sira hodi buka tempu hasoru-malu, ka hodi espresa sira-nia sentimentu ba malu atu ema seluk labele hatene.

Vídeo: Icatutun vaihoho hatudu iha Leuro, Postu Administrativu Lospalos:

Kriasaun kontu tradisionál sira, rata lolo, baibain konta sai iha uma, husi inan-aman ba sira-nia oan. Rata lolo konta kona-ba orijén husi klan nian, ninia regra sira, prátika istória no válor sira, inklui mós kona-ba natureza, inklui ai-horis sira, animál sira no karakteridade naturál hanesan foho, mota no bee-matan.

Foto: Santos Viegas (segundu husi karuk) hamutuk ho ninia família, fahe istória husi bee-matan Serelau, iha Postu Administrativu Lautém.

Kontu kona-ba bee-matan Serelau (Serelau Ira-ina I Rata)

Istória ne’e ko’alia kona-ba orijen husi bee-matan ida ho naran Tei Ratu Pana Ratu iha Aldeia Serelau iha Postu Administrativu Lautém. Istória ne’e konta husi Santos Viegas, na’in tradisionál ba bee-matan ne’e. Nia haktuir katak iha tempu uluk ne’ebá, iha ema barak iha Serelau labele asesu bee-moos no loron-loron sira tenke la’o dook hodi kuru bee. Iha uma ida, inan-aman ba serbisu halo to’os ne’ebé dook, husik hela sira-nia oan feto iha uma. Sira-nia asu sai, no bainhira sira-nia asu fila uma, ninia isin bokon loos. Labarik feto nota katak sira-nia asu bokon no buka tuir tanba saida mak asu ne’e bele bokon. Nia deskobre katak asu ne’e hetan bee-matan foun ida no asu nia isin bokon tanba nia halimar iha bee-laran. Bainhira labarik feto to’o iha bee-matan, bee-matan nia na’in ko’alia ho nia: “karik ó hakarak fatin ne’e seguru husi susar, no ó hakarak ó nia ema iha asesu ba bee, bele fó hemu sira-nia animál, no uza ba kuda hare, entaun ó tenke sai ha’u-nia feen.” Feto oan ne’e fila no ko’alia ho nia inan-aman. Inan-aman ne’ebé desperadu ba rekursu bee, simu simu no sakrifika sira-nia oan feto hanesan oferta ida ba bee-matan. Povu aprezenta dansa tradisionál ida no akompaña husi instrumentu muzikál, to’o ikus labarik feto ne’e lakon kedas tanba bee-matan nia forsa lulik maka lori nia ba. To’o agora povu sira sei halo dansa ne’e iha Serelau, dansa ho naran Bidu, no akompaña ho babadok no Tebedai,

Vídeo: Santos Viegas fahe istória kona-ba bee-matan Serelau, iha Postu Administrativu Lautém

Istória kona-ba Puinorili no Maunorili (Rata Lolo Puinorili ho Maunorili / Aiknanoik Puinorili no Maunorili)

Foto: Eliás Dias Quintos konta istória Puinorili no Maunorili iha Aldeia Loho Matu, Postu Administrativu Lautém.

Istória kona-ba Puinorili no Maunorili maka istória orijen nian, ne’ebé deskreve orijen husi fatuk-kuak ida ho aas metru 30 ne’ebé kle’an iha Com (Konu), ne’ebé nia tutun hanaran Koimili Kayamili. Ai-knanoik ida-ne’e kona-ba maun-alin na’in-rua nia moris, Maunorili, maun, no Puinorili, alin-feto. Sira na’in-rua hela iha foho boot ida ne’ebé dalan úniku atu sa’e ka tun husi hela fatin ne’e maka tenke uza tali. Loron ida Maunorili ba ai-laran atu kasa, husik hela Puinorili mesak. Liurai-mane ida husi Lety, ratu Moco, haree hela foho ne’e husi dook. Loron ida, nia saʼe ró no toʼo tasi-ibun besik foho. Nia rona knananuk Maunorili ne’ebé hananu bainhira nia fila ba foho hun hodi husu ba nia alin feto atu hatun tali. Loron ida, bainhira Maunorili husik tali hodi ba kasa ho nia asu no ekipamentu kasa nian (lansa, katana, tudik no saku), liurai oan bolu Puinorili atu hatun tali. La hatene katak la’ós nia maun, nia husik tali ne’e hodi hanoin katak nia maun karik kaer ona animál ida ne’ebé kasa no fila sedu. Bainhira Maunorili fila no husu ba nia alin-feto atu hatún tali, liurai-oan bandu nia. Maunorili hein oras barak nia laran, hodi husu ba nia alin feto atu hatún tali, tanba susuk sira iha ai-laran sai daudaun, maibé liurai-oan bandu nia no tuur iha tali leten hodi satán netik nia. Susuk ai-laran komesa tata Maunorili husi; susuk tata no susu nia raan husi ulun to’o ain. Maunorili komesa tanis no ko’alia ho triste. Nia ko’alia ho lian Fataluku, lia-fuan ne’ebé signifika: ‘Puinorili e.e.e.e Puinorili… susuk sira – susuk sira iha ai-laran hahú tata no susu ha’u-nia raan o Puinorili’.
Nia alin-feto ne’e hatán: ‘Maunorili e.e.e.e Maunorili ha’u la koñese liurai-oan ne’e.

Hafoin ninia maun rona tiha, nia hakarak hatán, maibé molok nia hatán, nia hetan tata iha nia ain-okos, parte oin no nia ain hahú nakfilak ba fatuk. Nia hananu ba nia alin-feto: ‘Punorili e.e.e.e Puinorili, ha’u-nia ain-karuk okos nakfilak ba fatuk. Puinorili .eee. Puinorili ..e.e.e… Puinorili – ha’u-nia ain-fuan husi ain-karuk nakfilak ba fatuk, Puinorili.’

Rona nia maun nia hakilar, Puinorili husu ba liurai-oan ho haraik an atu ajuda hatun tali atu nune’e nia bele sa’e foho. Nia hakilar ba nia maun: ‘Maunorili e.e.e.e. Nia hakilar ba nia maun: ‘Maunorili e.e.e.e.. Maunorili ha’u la koñese liurai-oan ne’e, ne’ebé bobar an iha tali’.

Agora Maunorili terus loos; nia hetan tata husi ulun to’o ain no nia asu sira sai ona fatuk. ‘Punorili ..e.e.e… Puinorili ha’u nia isin sai ona fatuk, iha ha’u nia sorin karuk no agora iha ha’u nia sorin loos, ha’u sai ona fatuk. Punorili .e.e.’

Rona nia maun hananu ho triste, nia husu fali ba liurai-oan atu hatun tali, maibé liurai oan lakohi nafatin no tuur nafatin iha tali leten. Maunorili hamriik metin bainhira nia isin nakfilak neineik ba fatuk, hamutuk ho nia ekipamentu kasa nian – nia diman, nia katana, tudik, asu sira no nia saku. Ninia isin no ninia ekipamentu kasa nian mak naran sira husi parte okos fatuk nian, Maunorili.

Liurai-oan ikusmai husik tali no Puinorili haree nia maun, maibé tarde liu ona no tanba nia nakfilak ona ba fatuk. Liurai-mane ho Puinorili hela hamutuk iha foho tutun, ne’ebé hanaran Koimili Kayamili.

Vídeo: Eliás Dias Quintos konta istória Puinorili no Maunorili iha aldeia Iraono, Postu Administrativu Lautém.:

Investigadór etnográfiku sira, Pannell no O’Connor, dokumenta istória ida ne’ebé diferente uitoan iha artigu jornál ida iha tinan 2007 iha Asian Perspectives, ne’ebé sira dokumenta kontadór istória lokál sira ne’ebé konta katak ‘inundasaun boot ida ne’ebé kauza husi udan ne’ebé la para no tasi ne’ebé sa’e hamate ema hotu exetu feto Fataluku ida (poi) no mane (mau) ne’ebé husik hela iha terrasu kalkáriu sira Poinorili nian. Feto ne’e hela iha fatuk lolon nia tutun, enkuantu mane ne’e hela iha fatuk lolon nia baze. Atu halo relasaun seksuál, feto ne’e hatun tali ida husi nia hela-fatin iha fatuk lolon nia tutun no mane ne’e sa’e liuhusi tali ne’e, husik hela nia asu kasador hitu sira iha kraik. Iha tempu loloos, mane no feto ne’e iha oan-feto na’in-hitu no oan-mane na’in-hitu” (2007, p. 197).

Istória oao-kiak sira nian (Iharala Mocoru)
Vicente da Goma, iha Aldeia Loho Matu, Postu Administrativu Lautém, konta rata lolo ida kona-ba oan-kiak, alin mane ida naran Puiletemaa no ninia-biin, Levepuimaa. Sira moris iha terus no susar, sira han deit ai-dila tahan hodi sobrevive. Loron-loron sira te’in deit ai-dila tahan no koto (fofon). Bainhira nia alin mane hakarak han de’it fofon nia biin bandu nia. Loron ida, bainhira nia biin sai, nia alin mane han fofon. Bainhira alin-feto neʼe hatene, nia hirus tebes nia alin. Labarik mane halai ba hasoru nia inan-aman nia klamar, ne’ebé hafoin viajen naruk nia hetan duni sira.

Foto: Vincente da Goma konta istória Iharala Mocoru nian iha Aldeia Loho Matu, Postu Administrativu Lautém

Istória kona-ba mane ida ho feto na’in-rua, Acanaltou no Teterentau (Acanaltou ho Teterentau)
Istória kona-ba Acanaltou no Teterentau dokumenta iha aldeia rua, iha Aldeia Paijahara, iha Postu Administrativu Lautém no Aldeia Malahara, Postu Administrativu Lospalos. Istória ne’e kona-ba feto na’in-rua, kaben ho mane ida de’it. Feen boot labele iha oan tanba nia infértil. Feen ki’ik konsege isin-rua, no iha oan kaduak. Feen boot ne’e laran-moras. Bainhira feen ki’ik ne’e sei iha kama kolen tanba partu, feen boot hasai kosok-oan kaduak sira no troka sira ho bibi-oan kaduak, nia tau bibi oan rua ne’e iha feen ki’ik nia sorin. Feen boot lori kosok-oan kaduak sira ba ai-laran. Ida-ne’e halo família sente triste tebes iha istória ne’é.

Tuir versaun istória ne’ebé konta iha Aldeia Paijahara, feto ne’e promete ba nia la’en katak nia sei fó oan mane ida ho fitun iha ninia ulun no fulan iha ninia hirus matan.

Foto: Miguel da Dosta ho nia espoza konta istória kona-ba Acanaltou no Teterentau iha Aldeia Paijahara, Sub-Distritu Lautém.

Vídeo: Miguel da Dosta konta istoria Acanaltou no Teterentau iha Aldeia Paijahara, Postu Administrativu Lautém.: https://www.youtube.com/watch?v=wxRqR1nY6ow

Foto: Regina da Cunha (segundu husi karuk) konta istória kona-ba Acanaltou no Teterentau iha Aldeia Malahara, Postu Administrativu Lospalos.

Istória kona-ba aman ida ne’ebé han nia oan-feto nia fuan (Moco Tupur I Ari Una)
A rata lolo maka kona-ba mane ida ne’ebé han nia oan-feto sira nia fuan (Moco Tupur I Ari Una) konta husi Raul da Costa iha Aldeia Punu, iha Postu Administrativu Lautém. Istória ne’e kona-ba mane ida, ne’ebé husik nia feen ne’ebé isin-rua hodi halo viajen ba fatin dook. Molok nia hahú nia viajen, nia dehan ba nia feen: ‘Iha fatin ne’ebé de’it ó partus, karik labarik feto ida, oho nia no rai hela nia fuan atu ha’u bele han, maibé se labarik-mane ida, husik nia moris.’ Iha dalan atu fila ba uma, ema barak simu nia. Nia dere babodook, no hakilar, ‘Lori mai ha’u nia oan-feto nia fuan, ha’u sei han ida-ne’e.

Foto: Raul da Costa (terseiru husi karuk) konta istória Moco Pupur I Ari Una, iha Aldeia Punu, Postu Administrativu Lautém.
Liurai-oan husi Latu Loho (Ai-knanoik)

Luis Marques Cabral husi aldeia Kodu, iha Postu Administrativu Lautém konta istória liurai oan husi Latu Loho ne’ebé hola feen barak no lori fila ba nia knua. Istória haktuir katak labarik mane ida husi suku Latu Loho lakon, no nia inan-aman preokupa katak nia mate ona. Labarik-mane ne’ebé lakon ne’e ikus mai hetan iha aldeia ida ne’ebé agora koñesidu ho naran Viqueque. Iha aldeia ida-ne’e nia kaben ona ho labarik-feto ida no fó folin ba noiva. Tuir mai nia ba Bacau no hola feto seluk no fó folin ba noiva, no kontinua nia viajen ba Laga, Laivai no depois ikus mai nia fila ba nia uma hodi hatudu ba nia inan-aman katak nia iha feen barak iha rai liur. Nia inan-aman sira sente kontente no halibur sira nia aldeia hodi selebra ho rituál Bidu no Tededai.

Foto: Luís Marques Cabral (iha liman karuk) konta rata lolo liurai-oan nian husi Latu Loho husi Kodu, iha Postu Administrativu Lautém.

Vídeo: Luís Marques Cabral konta rata lolo liurai-oan husi Latu Loho husi Kodu, iha Postu Administrativu Lautém.

Istória kona-ba feto ida ne’ebé hahoris lensu ida (Tupur Un I Tu Lesu Me Vale)
Gracinda dos Anjos da Assunção, iha Aldeia Pitileti, Postu Administrativu Tutuala, konta istória Tupur Un I Tu Lesu Me Valeabout kona-ba feto ida ne’ebé isin-rua no hahoris lensu. Lensu ne’e tau iha luhu tradisionál ida ne’ebé hanaran ‘Poko’ ne’ebé halo husi tali tahan. Fulan ba fulan lensu ne’e sai boot no inan tenke halo poko foun. Loron-loron bainhira inan-aman sira iha to’os lensu ne’e sai husi poko no transforma ba feto-klosan ne’ebé furak no tein etu, modo no ai-farina ba nia inan-aman, no hamoos sira-nia uma. Loron-loron inan-aman sira fila mai, sira nota katak uma moos no hahán prontu ona ba sira iha meza leten, maibé sira la hatene se maka tau matan ba sira. Loron ida, nia inan sai ba to’os, maibé nia aman hela, subar iha biti nia okos. Labarik-feto ne’e tun husi poko no hahú tein, ne’ebé halo nia aman hakfodak. Bainhira nia tein hotu ona nia hakarak fila fali ba luhu/poko, maibé inan-aman sira hakarak atu hatudu nia an no hela ho sira hanesan ema ida, no nia simu. Ikus mai, sira hetan mane ida no sira-nia ona feto kaben no nia sai inan ida.

Foto: Gracinda dos Anjos da Assunção (karuk) konta ba rate lolo Tupur Un I Tu Lesu Me Valeabout iha Aldeia Pitileti, Postu Administrativu Tutuala.

Istória kona-ba bebé ida husi Zenlai ratu (Rata tu Zenlai i Moco Hini)

Rosinda Martins konta ai-knanoik ida kona-ba bebé ida ne’ebé mate iha loron ne’ebé nia moris. Kosok-oan ne’e hakoi ho nuu oan ida, atu nune’e tuir tradisaun, nia bele hemu bainhira nia sente hamrook. Tanba nia sei ki’ik tebes, nia labele hemu, entaun bele tanis iha Makua ka Lovaji Ward (lian sira ne’ebé la eziste ona) atu nune’e mate-klamar sira seluk bele ajuda nia. Nia beiala nia klamar bele fó susubeen ba nia, hodi nia labele tanis.

Foto: Rosinda Martins (karuk) konta rata lolo Rata tu Zenlai i Moco Hini iha Aldeia Pitileti, Postu Administrativu Tutuala.

Vídeo: Rosinda Martins konta rata lolo Rata tu Zenlai i Moco Hini iha Aldeia Pitileti, Postu Administrativu Tutuala.:

Elementu: Rituál

Rituál hanesan parte sentrál husi ami-nia tradisaun, no hatudu liuhusi eventu sosiál importante sira no hodi marka fatin sagradu sira.

Rituál ba uma-lulik, le masule, hatudu hodi inagura uma-tradisionál sira ne’ebé foin mak harii.

Rituál sira seremónia kazamentu nian, lipal fa’i, dura ba loron no kalan balu no involve rituál no vaihoho oioin.

Le masule hanesan rituál ida hodi “hamoos” uma-lulik ne’ebé foin mak harii, bolu ho naran lee ia val, , molok atu hela ka uza hanesan uma sagradu ida.

Foto: lee ia valu ida, iha Aldeia Mauloho, iha Sub Administrativu Lospalos.

Lee ia valu hanesan parte sentrál ba identidade ema Fataluku nian, no harii uma-lulik sira ne’e aumenta iha tinan hirak ikus ne’e hafoin Timor nia independénsia ho finansiamentu ne’ebé disponibiliza husi governu Timor (iha iha governu Indonézia nia okos, sira bandu atu halo serimónia le masule.) Difisil atu buka materiál sira atu harii uma-lulik sira ne’e, tanba sira ne’ebé hela iha aldeia sira labele tesi ai husi ai-laran, no uitoan de’it maka iha abilidade finanseira atu selu aspetu hotu-hotu husi serimónia karun ne’e. Desde independénsia lee ia val aumenta tan, no ho ida-ne’e serimónia le masule mós aumenta tan. Aspetu sira husi serimónia ne’e inklui vaihoho, orontafa, sakrifísiu animál, no aprezentasaun múzika no dansa sira seluk. Ai ne’ebé uza maka bahat ho animál sira no imajen sira ne’ebé simbóliku ba identidade kulturál suku/tribu ida nian.

Serimónia le masule ida baibain lori entre loron tolu to’o haat maibé bele dura to’o loron hitu depende ba kapasidade finanseira husi na’in ba uma lee ia valu. Serimónia le masule ida hahú ho la’o iha prosisaun ba lee ia valu. Bainaka sira to’o husi área sira ne’ebé hale’u. Serimónia le masule ne’ebé dokumenta iha ne’e mai husi aldeia Mauloho, Suku Rasa, Sub Administrativu Lospalos. Feto sira husi aldeia sira ne’ebé hale’u no husi família lee ia valu nian uza tais mean no metan ne’ebé hanesan, ho blusa kór azul ho ai-funan, dere babadok no tala iha prosisaun, ho ritmu ne’ebé simples no regulár. Feto balu tara bote iha sira-nia kotuk, kompleta ho bote nia tali ne’ebé sira tau iha sira-nia ulun hodi balansu todan ne’ebé sira lori.

Etapa dahuluk husi serimónia maka rituál rasta ai-lolon. Mane katuas no joven sira hamriik iha parte sor-sorin husi husi tali ne’ebé naruk ne’ebé kesi ba ai-lolon haat. Sira rasta ai-lolon sira ne’e ba lee ia valu no hananu vaihoho. Serimónia hahú ho hemu tua-sabu ne’ebé oferta iha serimónia, no han na’an pedasuk sira ne’ebé maka sakrifika ona. Hafoin na’an no tua-sabu ne’e oferese ba feto sira. Kepala adat/lia na’in sei anunsia inísiu serimónia nian, hodi hatán no responde ba dadolin no knananuk vaihoho. Lia-fuan sira uza hodi husu lisensa ba ai atu sai parte ida husi lee ia valu, literalmente husu ai-lolon sira ne’e atu sai kmaan atu bele muda, no kanta: ‘labele sai todan’. (Molok atu tesi ai husi ai-laran, ema sira ne’ebé artu tesi ai husu lisensa no animál ida – sei sakrifika, normalmente manu ida.)

Mane katuas sira hamriik iha liña oin, hatais tais elegante no kamizola mutin. Mane joven sira iha kotuk ho isin-lolon mamuk, uza hena metan ida ne’ebé naruk to’o ain-tuur no kesi hena ne’e iha sira-nia kanotak. Sira la uza tais tanba barak liu sira maka halo serbisu todan, nune’e sira presiza liberdade tomak atu bele halo movimentu. Mane sira ne’e dada ai-lolon ba uma no kanta vaihoho.

Vídeo: Rituál dada ai-lolon hanesan parte ida husi seremónia le masule iha Aldeia Mauloho, Postu Administrativu Lospalos.

Bainhira to’o uma-lulik, feto sira ne’ebé hatais tais no blusa kór hanesan forma sirkulu ida no hale’u ai-lolon no baku ai-lolon ne’e ho ritmu. Depois sira forma sirkulu hale’u uma. Kepala adat/lia na’in toka keko hodi fó hatene ba ema hotu katak seremónia atu hahú ona. Depois bainaka sira sei mai. Feto sira simu bainaka sira liuhusi hatudu dansa, dere babadok no tala.

Vídeo: Simu bainaka iha Aldeia Mauloho, Postu Administrativu Lospalos.

Vídeo: Feto sira simu bainaka bainhira inagura lee ia val.

Ema sira ne’ebé mai iha serimónia le masule iha sira-nia ierarkia sosiál ka estatutu rasik: família besik (tupur moko), família boot no banin sira (arahopata), no belun ka kolega serbisu sira (lan). Oferta ne’ebé iha lori tuir sira-nia estatutu. Tupur moko tenke lori karau-aman ida, ka kuda ida ka osan (iha orden preferénsia nian). Se sira lori osan, ida-ne’e tenke hanesan ho folin karau-aman ka kuda ida. Bainaka Arahopata mak relasaun sira ne’ebé tenke respeita, respondente ida esplika katak relasaun sira ne’e ema tauk hanesan maromak, no tenke obedese. Arahopata tenke lori prezente fahi no tais. Iha rituál espesífiku ida atu troka prezente sira-ne’e. Tuan rumah, ka uma na’in, mak fasilita prosesu nee.

Foto: Oferta/sasán sira ne’ebé lori ba iha seremónia le masule.

Foto: Mane sira ho oferta/sasán ne’ebé lori ba seremónia le masule

Iha tenda ka baraka ne’ebé harii ba konvidadu sira, arranju tuir bainaka nia estatutu (ezemplu tupur moko iha sira-nia área rasik). Bainhira arranju sira ba toba fatin sira nian rezolve ona, bainaka sira hetan instrusaun ka ajenda serimónia nian ba eventu, ne’ebé maka tau hamutuk husi tuan rumah ka uma na’in.
Inaugurasaun ofisiál marka ho rituál ida hodi tun eskada ba lee ia valu, ne’ebé maka hala’o husi parente arahopata (hanesan tiu ida husi uma na’in ka relasaun família katuas ne’ebé respeitadu). Bainhira eskada dada ba rai, no tais iha lee ia valu nia oin, no monta bandeira au ida iha lee ia valu nia oin, hafoin ida ne’e maka formalmente bele okupa lee ia valu.

Vídeo: Rituál hatudu husi bainaka arahopata ne’ebé tun husi eskada lee ia valu no tau tais iha lee ia valu nia oin.

Família besik (tupur moko) hafoin ne’e sa’e ba uma uza eskada, no rituál ida hala’o iha uma nia laran. Mane no feto uma ni’an tau tais iha sira nia kabas leten, mane sira iha parte liman-loos, feto sira iha kabas parte karuk. Tais ne’e simbóliku, proteje sira husi perigu no fó matak malirin ba sira no fertilidade. Depois sira hemu tua-sabu hamutuk, uza kopu ida entre partisipante sira hotu – hemu husi kopu ne’ebé hanesan hodi hametin relasaun sira.

Vídeo: Bainaka ida husi arahopata sa’e eskada hodi tama ba lee ia val hodi tau tais iha uma na’in tupur moko, rituál ida hodi proteje tupur moko sira husi perigu, fó matak malirin ba sira no fertilidade.

Foto: Hatudu Orontafa iha le masule.e.

Hafoin rituál inagurasaun nian, kontinua ho selebrasaun sira. Ema tesi nuu laloir ida, no uza nuu been hodi fó bensaun ba ema no fatin ne’e. Alende ida ne’e, ema mós prepara animál, asu ka fahi nia ulun, inklui mós nuu no oferta sira seluk. Ema halo orasaun no oferta sira fahe iha tempu kalan. Feto sira halo kanta iha kalan tomak, toka múzika ho ritmu simples ne’ebé hanesan. Sakrifika karau-aman ka fahi ida ba ai-han. Iha regra sira kona-ba se maka bele han animál sira ne’ebé lori nu’udar oferta – tupur moko bainaka sira labele han animál sira ne’ebé sira lori nu’udar oferta, maibé ema seluk bele (bainhira sira laiha estatutu tupur moko).

Hatudu orontafa, ho kanta vaihoho ne’ebé maka apaixaun hodi bolu no hatán. Iha pontu balu iha hananu Fataluku, ritmu ne’ebé mai husi alu akontese iha unísonu, no iha tempu seluk ritmu la tuir tempu. Tebe-tebe no jogu lia-fuan sira hanesan nava-navarana taa (jogu ida ne’ebé envolve abilidade no memória atu troka lia-fuan sira ba signifikadu foun) mós akontese.

Foto: Orontafa hatudu iha Aldeia Ililapa, Lore II.

Lipal Fa’i (kazamentu tradisionál) involve rituál no elementu lubuk ida. Hahú ho valahana, ne’ebé mós hanaran barlake, esensialmente negosiasaun kontratu ida entre família rua hodi forma uniaun ida iha kazamentu. Ida ne’e mak ‘rituál no interkambiu ne’ebé mutua no ida ne’e mak hanesan baze hodi regula relasaun’ bazeia ba Sara Niner (2012), dalaruma deskreve hanesan negosiasaun folin ba noiva nian.

Atu hetan noiva ida karun tebes; noivu nia família tenke fó animál barak (balada, karau ka fahi), tais, ohin loron, osan. Família noiva nian iha nia turnu fó roupa tradisionál ne’ebé halo husi tais ba noivu nia família. Iha faze valahana ne’e, “ita bele hein buat barak atu akontese, no enkuantu sira hein ema, liuliu feto sira, bele hananu vaihoho”, tuir Philip Yampolsky (2012).
Enkuantu hein, feto sira dulas algudaun no halo kabas-lahan.

Foto: Lipal vaihoho nu hatudu iha Aldeia Paiira, Cacavei.

Bainhira folin noiva nian rezolve ona, sei kontinua ho kazamentu. Hahán prepara tiha ona. Noiva nia família, dala barak feto sira ajuda mane sira atu prepara foos no hodi hasai foos kulit. Prosesu ne’e iha nia rituál rasik, hanaran orontafa. Orontafa envolve grupu, mane no feto sira, tuur ka hamriik iha oron nia sorin-sorin, ‘mortar’ (lesu boot ida ne’ebé halo ho ai) ne’ebé nakonu ho foos. Sira baku oron ne’e ho ai-tonka ne’ebé halo husi au ho ritimu ne’ebé metin, hodi hasai foos. Bainhira sira fai foos sira kanta knananuk orontafa ne’ebé bele to’o kalan tomak. Aleinde kazamentu sira, orontafa ne’e hala’o iha preparasaun ba serimónia kulturál sira seluk, hanesan inaugura edifísiu ka inagura lee ia val (ka uma-lulik iha lian Tetum).

Vídeo: Hatudu Orontafa iha Ililapa:

Ba kualkér kazamentu noiva nia família tenke fornese maca-maca, pakote ida ne’ebé halo ho foos ne’ebé riku ho gluten (ketupat iha lian Indonézia). Atividade hodi halo maca-maca bolu ho naran ore fa’i, no ida ne’e mós akompaña liuhusi kanta vaihoho. funsaun husi Ore fa’i mak hanesan konvite hodi mai kazamentu, ema hirak ne’ebé simu konvite iha obrigasaun hodi mai no lori kontribuisaun (prezente) ba noiva no noivu.

Vídeo: Halo hela Ore fa’i inkuantu negosiasaun mós la’o namanas hela.

Vídeo: Homan Ore fa’i iha Aldeai Sepelata, Bauro.

Kantan hela versu balu husi Vaihoho iha orontafa no ore fa’i barak liu iha ligasaun ho kazamentu no domin. Iha parte ikus kazamentu nian, noiva hetan akompañamentu ba nia la’en nia uma. Ema sei hananu vaihoho hodi deskreve no refleta noiva nia sentimentu tristeza, husik nia uma infánsia nian hodi hamutuk ho nia la’en.

Bainhira hala’o tiha ona negosiasaun kona-ba noiva nian folin, faze finál husi fa’an lipal mak família rua kanta hamutuk iha tais nia okos. Lipal vashoo nu mak vaihoho ne’ebé kanta iha aspetu rituál ida-ne’e.

Vídeo: hatudu Lipal vaihoho nu iha Aldeia Paiira, Cacavei.

Lipal fa’i dokumenta ona iha sub-aldeia Sepelata (Nanafoe) iha Bauro, no iha sub-aldeia Cai no Titilari iha Lore I, Lospalos. Entrevistadu sira iha Sepelata, Lospalos, relata katak vaihoho ne’ebé hananu iha lipal fa’i hananu husi ema sira ne’ebé hela iha área rai-tetuk ne’ebé jeografikamente área pastajen nian. Rituál sira-ne’e no vaihoho ne’ebé hatudu, sira aprende bainhira ema halibur hamutuk no pratika.

Métodu Peskiza nian

Ekipa husi Many Hands International nian hahú ho husu lisensa husi Administradór Munisipiu no Postu Administrativu iha Lautém, Lospalos, no Tutuala, depois husu mós lisensa husi Xefe Suku, Xefe Aldeia (lideransa sira husi suku) hodi hetan no rekruta ema-sira ne’ebé hatene kona-ba matenek (kultura) lokál. Partisipante sira-ne’e mós fó sira-nia konsentimemtu eskritu hodi dokumenta informasaun no determina nivel asesu sira (públiku, audiénsia espesifiku ka anonimu)

Partisipante Peskiza

Peskizadór sira-nia objetivu mak atu halibur informasaun sira husi suku no aldeia hotu iha Lautém ne’ebé mai husi kultura dominante Fataluku nian. Sira halibur dadus husi suku 17 no aldeia 23, hasoru partisipante mane 64 no feto 84 ne’ebé identifika hanesan ema ne’ebé hatene kona-ba matenek (kultura) lokál.

Pergunta ba Peskiza

  • Partisipante sira ne’e hetan pergunta kona-ba patrimóniu kulturál ne’ebé ameasadu, haree liu ba UNESCO nia kriteria patrimóniu kulturál intangível, hanesan:
  •  Naran, orijén, no relasaun komunidade
  •  Lokalizasaun jeográfika no elementu asosiadu sira
  •  Métodu involvimentu no transmisaun
  •  Ameasa sira ba viabilidade no medida salvaguarda

Rekoñesimentu sira

Ekipa Peskiza

Ekipa peskiza inklui ema na’in neen ne’ebé nativu Fataluku husi Lautém. Lidera husi Justino Valentim, eroi nasionál no lider kulturál nian, Valentim halo ona peskiza no advokasia ba kultura Fataluku desde 1999. Nia harii Konsellu Kultura Fataluku no ajuda dezenvolve Fataluku hanesan lian eskrita ida ho UNESCO no Universidade Melbourne.

Rico Caetano, Ildefonso da Silva, no Maria Madalena dos Santos aumenta abilidade balu iha fotografia, vídeo editing, no komunikasaun. Thomas Lopes tradús Fataluku ba Tetun no Inglés, no Nelinha Pereira fornese apoiu administrativu.

Treinamentu no supervizaun fornese husi Holly Schauble no Dra. Kim Dunphy. Treinamentu inklui peskiza kualitativu, identifika patrimóniu kulturál intangivél, no jestaun projetu. Apoiu ba jestaun projetu mai husi Lucia Pichler no Amy Stevenson.
Tessa Dunphy Toumbourou fornese asisténsia peskiza nian, no produtór filme Bety dos Reis hanorin ekipa hodi halo no edit filme.

Parseiru projetu

Projetu ne’e inisia husi Many Hands International, no halo parseria ho Sekretaria Estadu Turizmu, Arte no Kultura, Munisípiu Lautém, no Konsellu ba Kultura Fataluku. UNESCO Jakarta kontribui konsellu tékniku.

Kontribuinte no Apoiante Sira.

Projetu ne’e bele realiza tanba komunidade Fataluku sira-nia laran luak. Apoiu ba rekolla dadus mai husi Fundu Embaixadór Estadus Unidus ba Prezervasaun Kultura (Embaixada Estadus Unidus, Dili). Universidade Deakin no Universidade Melbourne nian apoia faze sira ba análize no diseminasaun nian.

Kolesaun Sıra Seluk