Kolesaun
Povu Lautem husi Timor Leste nia parte leste mantein forma espresaun kulturál onion. MHI nia projetu peskiza, halo dokumentasaun kona-ba Elementu sira husi Forma sira ne’ebé Ameasadu husi Espresaun Kulturál Povu Fataluku, no rejista patrimóniu kulturál 30 – ne’ebé prátika ho maneira ne’ebé la hanesan – iha munisipiu Lautem entre tinan 2012 no 2013. Projetu ne’e mós buka atu ajuda revigora forma espresaun kulturál sira ne’ebé ameasadu liuhusi dokumenta forma kulturál sira ne’e: hadia kapasidade lokál liuhusi prezervasaun patrimóniu kulturál; no fó oportunidade ba ita-nia ema atu haree no aprende liutan kona-ba ita-nia patrimóniu kulturál.

Ida-ne’e kolesaun husi dokumentasaun elementu 30 forma sira ne’ebé ameasadu husi espresaun kulturál povu sira husi Timor Leste nia parte leste, ne’ebé identifika liuhusi projetu peskiza ida ne’ebé hala’o husi Many Hands International.
Sitasaun:
Nasaun idaidak iha ninia kultura ida ne’ebé suporta nia dalan moris. Bazeia ba tradisaun Lautem nian, ita-nia kultura fó dalan ba ita hodi iha unidade no amizade ne’ebé forte. Se karik ita lakon ita-nia kultura, ita lakon ita nia identidade. Informasaun sira ne’ebé ami halibur ona, hato’o mai ita kona-ba kultura orijinál husi ita nia bei-ala sira.
Sr. Sr Justino Valentim, Peskizadór Seniór, 1954-2014
Iha publikasaun oioin ne’ebé prodús hanesan rezultadu husi projetu ne’e, inklui:
Dunphy, K., Da Silva, I., Pereira, N., Schauble, H. & Toumbourou, T. (2017). Safeguarding the critically endangered cultural heritage of the Fataluku people: an e-inventory of intangible cultural elements, and A salvaguarda do património cultural criticamente ameaçado do povo Fataluku: um e-inventário de elementos culturais imateriais, Memoriamedia Art project, 1(3).
Publikasaun ne’e iha lian Inglés no Portugés dokumenta dezenvolvimentu husi ita-nia rekursu, inventáriu elektróniku husi elementu kulturál husi povu Fataluku iha parte leste Timor Leste nian, no ninia promosaun no aseitasaun liuhusi média sosiál.
Prezervasaun Espresaun Kultura Fataluku Ne’ebé Atu Sai Lakon (Preservation of Fataluku endangered cultural heritage) by Dunphy, K., da Silva, I., Valentim, J., dos Santos, M.M., Caetano, F., Lopes, T., Pereira, N., Pichler, L., Schauble, H., & Toumbourou, T.D. (2016). In S. Smith, N. C. Mendes, A. B. da Silva, A. C. Ximenes, C. Fernandes & M. Leach (Eds.), Timor-Leste: the local, the regional, and the global 2015 conference (9-10 July 2015) (Volume I), pp. 24-29, Conference proceedings, Timor Leste Studies Association, Hawthorn: Swinburne Press.
Elementu: Músika
Ita-nia povu iha tradisaun múzika no dansa ne’ebé riku. Kolesaun ida-ne’e inklui instrumentu múzika oioin iha munisipiu Lautem, iha Timor-Leste. Instrumentu idaidak iha karakterísktiku úniku, no sira-nia pájina ida-idak fornese foto no vídeo ne’ebé hatudu oinsá halo no utiliza instrumentu.
Ami-nia instrumentu inklui, oi-oil, keko, fara-fara, moto me’n-me’n, pepur, kakal, no puhu-puhu. Iha ne’e, ami-nia múzika hakerek ho lian Fataluku, ho ritmu la regulár no dalaruma tuir lala’ók kanta Vaihoho nian. Afinasaun varia entre múziku sira, maibé kuaze instrumentu sira afinadu ba E-flat, ne’ebé koresponde ba arranju vokál kanta nian.

Instrumentu barak utiliza hodi duni animál ka manu-fuik sira husi ai-han ne’ebé kuda maibé funsaun instrumentu sira ne’e mós hodi anima no ba seremónia.
Matenek atu halo no oinsá atu toka ka utiliza instrumentu hirak ne’e mós iha perigu nia laran tanba iha ema oituan de’it mak sei prátika hela matenek sira ne’e.
Elementu: Arte
Ami-nia povu mantein relasaun forte ho ami-nia paijazen naturál, ne’ebé fornese rekursu ekolojia no biodiversidade naturál hodi uza iha ami-nia arte tradisionál sira, inklui homan, serámika, no artezenatu sira.
Peskiza ida ne’e inklui kolesaun sira husi arte tradisionál hanesan raga, soru, serámika, labarik sira nia brinkedu, nomós joia. Kada arte iha ninia estilu rasik ne’ebé úniku, ho foto no vídeo ne’ebé disponivel hodi hatudu ninia prosesu kriasaun.
Iha mós tipu oioin husi nian fa’i (produtu homan ne’ebé halo husi tali-tahan – bele haree ninia informasaun iha-ne’e inklui mós:
● Leu hina: bote
● Pari pari hina: kakehe
● Neru moko hina no leu hina: lafatik
● Meci leu moko hina: bote tau meci
● Likas hina: bote ne’ebé uza hodi tau hahán
● Ulu halivan hina: luhu ki’ik ida ne’ebé uza hodi tau bebe nia husar-talin.

Elementu: Feramentu sira
Our people maintain a strong connection to our rugged forested mountain and coastal landscapes. These landscapes provide important ecological and biodiversity functions that are used by us to hunt and fish to meet livelihood needs.
A number of traditional tools were used by our people including weapons, spears, blow pipes, bow and arrows and traps. To learn more about each element, selecting the element photo will take you to its individual page, where you will find photographs and videos describing how it is made and used.

Elementu: Ai-moruk
Uza materiál husi ai-laran no tasi, ami-nia povu kria ete asa fai, ai-moruk hodi kura moras laran no esternu.
Ai-moruk tradisionál (ete asa fa’i)
Ete asa fa’i, halo husi produtu ne’ebé hetan iha ai-laran no husi animál, ida ne’e inklui samea, mina ikan, erva, tasi-been no nuu-been. Kose ai-moruk ida ne’e iha kanek nia leten ka ba musklu ne’ebé moras, bele mós hemu ai-moruk ne’e hodi kura virus ka moras sira seluk. Bazeia ba tradisaun, kualkér materiál ne’ebé uza hanesan ai-moruk tradisionál, ema ne’ebé atu halo ai-moruk ne’e tenke husu lisensa molok atu uza hodi nune’e ai-moruk ne’e bele efetivu liután. Americo Marques Cabral, iha Aldeia Codo, Maina II, halo ete asa fa’i.
Vídeo: Americo Marques Cabral dada-lia kona-ba oinsá atu halo eta asa fa’i, iha Aldeia Codo, Maina II:

Foto: Americo Marques Cabral dada-lia kona-ba oinsá atu halo eta asa fa'i, iha Aldeia Codo, Maina II.
Elementu: Arkitektura
Lee ia valu, uma-lulik, hanesan parte sentral husi identidade no espiritualidade ba ami-nia povu. Lee ia valu hari’i iha ai-riin sira-nia leten, ho kakuluk ne’ebé halo husi nuu nia fibra no ninia sor-sorin enfeita ho bahat no pintura sira ne’ebé kompleksa.

Elementu: Knananuk sira no folklore
Ami-nia povu transmite ami-nia istória liuhusi tradisaun orál sira, inklui dadolin ho knananuk ne’ebé bolu ho naran vaihoho, no liuhusi múzika, arte performativa no rituál. Vaihoho balu, no rata lolo (istória tradisionál sira) husi Munisípiu Lautém tomak inklui mós iha kolesaun ne’e. Atu hatene liután kona-ba elementu ida-idak, hili foto husi elementu ne’ebé iha sei lori ita ba kada pájina, ita sei haree foto no vídeo sira ne’ebé esplika kona-ba oinsá halo no uza elementu sira ne’e.
Barak husi ami-nia literatura orál espresa liuhusi dadolin ho knananuk
ka koñese liu ho naran vaihoho. Vaihoho envolve metáfora hodi ko’alia kona-ba eventu istóriku sira. Vaiholo uluk iha tema predominante maka melankolia domin nian, maibé agora ne’e kona-ba trajédia sira foin lalais nian; kona-ba konflitu, funu no lakon. Tema sira seluk mak kona-ba kolleita.

Rata lolo, ka kriasaun istória tradisionál ko’alia kona-ba istória orijén husi klan/tribu nian, ninia regras no prátika sira, istória, no válor, inklui mós kona-ba mundu naturál, inklui ai-horis, animál no natureza nian hanesan foho, mota, bee-matan.
Elementu: Rituál
Rituál hanesan parte sentrál husi ami-nia tradisaun, no hatudu liuhusi eventu sosiál importante sira no hodi marka fatin sagradu sira.
Rituál ba uma-lulik, le masule, hatudu hodi inagura uma-tradisionál sira ne’ebé foin mak harii.
Rituál sira seremónia kazamentu nian, lipal fa’i, dura ba loron no kalan balu no involve rituál no vaihoho oioin.

Métodu Peskiza nian
Ekipa husi Many Hands International nian hahú ho husu lisensa husi Administradór Munisipiu no Postu Administrativu iha Lautém, Lospalos, no Tutuala, depois husu mós lisensa husi Xefe Suku, Xefe Aldeia (lideransa sira husi suku) hodi hetan no rekruta ema-sira ne’ebé hatene kona-ba matenek (kultura) lokál. Partisipante sira-ne’e mós fó sira-nia konsentimemtu eskritu hodi dokumenta informasaun no determina nivel asesu sira (públiku, audiénsia espesifiku ka anonimu)
Partisipante Peskiza
Peskizadór sira-nia objetivu mak atu halibur informasaun sira husi suku no aldeia hotu iha Lautém ne’ebé mai husi kultura dominante Fataluku nian. Sira halibur dadus husi suku 17 no aldeia 23, hasoru partisipante mane 64 no feto 84 ne’ebé identifika hanesan ema ne’ebé hatene kona-ba matenek (kultura) lokál.
Pergunta ba Peskiza
- Partisipante sira ne’e hetan pergunta kona-ba patrimóniu kulturál ne’ebé ameasadu, haree liu ba UNESCO nia kriteria patrimóniu kulturál intangível, hanesan:
- Naran, orijén, no relasaun komunidade
- Lokalizasaun jeográfika no elementu asosiadu sira
- Métodu involvimentu no transmisaun
- Ameasa sira ba viabilidade no medida salvaguarda
Rekoñesimentu sira
Ekipa Peskiza
Ekipa peskiza inklui ema na’in neen ne’ebé nativu Fataluku husi Lautém. Lidera husi Justino Valentim, eroi nasionál no lider kulturál nian, Valentim halo ona peskiza no advokasia ba kultura Fataluku desde 1999. Nia harii Konsellu Kultura Fataluku no ajuda dezenvolve Fataluku hanesan lian eskrita ida ho UNESCO no Universidade Melbourne.
Rico Caetano, Ildefonso da Silva, no Maria Madalena dos Santos aumenta abilidade balu iha fotografia, vídeo editing, no komunikasaun. Thomas Lopes tradús Fataluku ba Tetun no Inglés, no Nelinha Pereira fornese apoiu administrativu.
Treinamentu no supervizaun fornese husi Holly Schauble no Dra. Kim Dunphy. Treinamentu inklui peskiza kualitativu, identifika patrimóniu kulturál intangivél, no jestaun projetu. Apoiu ba jestaun projetu mai husi Lucia Pichler no Amy Stevenson.
Tessa Dunphy Toumbourou fornese asisténsia peskiza nian, no produtór filme Bety dos Reis hanorin ekipa hodi halo no edit filme.



Parseiru projetu
Projetu ne’e inisia husi Many Hands International, no halo parseria ho Sekretaria Estadu Turizmu, Arte no Kultura, Munisípiu Lautém, no Konsellu ba Kultura Fataluku. UNESCO Jakarta kontribui konsellu tékniku.
Kontribuinte no Apoiante Sira.
Projetu ne’e bele realiza tanba komunidade Fataluku sira-nia laran luak. Apoiu ba rekolla dadus mai husi Fundu Embaixadór Estadus Unidus ba Prezervasaun Kultura (Embaixada Estadus Unidus, Dili). Universidade Deakin no Universidade Melbourne nian apoia faze sira ba análize no diseminasaun nian.

Kolesaun Sıra Seluk
Prezerva Istória-kanta Vaihoho sira ne'ebé ameasadu ba estinsaun hosi ema Fataluku sira iha Timor-Leste.
Povu Lautem husi Timor Leste nia parte leste mantein forma espresaun kulturál onion.



















Hafoin dulas kabas ho liman. Kabas ne’ebé moos ne’e tau iha raga ki’ik ida (cocok) no dada iha kabas naruk ida, ne’ebé kesi ba anukai kete nia tutun (au-mihis ida ne’ebé uza hodi dulas kabas). Anukai kete iha nia tradisaun rasik. Iha anukai kete nia okos kesi mós ho ahu-ruin ne’ebé foti iha tasi, no ahu-ruin ne’e ema bahat hodi halo forma sirkulár ida. Ahu-ruin (ciki) nia funsaun mak dulas kabas. Hodi hetan kabas-lahan ne’ebé mahar presiza dulas neneik. Lulun kabas-lahan iha au-mihis nia leten (anukai kete nia leten). Bainhira dulas kabas, feto sira hoban sira nia liman-fuan iha ahu kdesan (poko) ne’ebé rai iha luhu kiik ida (ubu poko) hodi kabas labele sai. Hafoin feto sira uza kabas-lahan hodi soru tais.








Summary of cultural element:






















